Οικεία δεινά

Το να γυρίζει κανείς στο παρελθόν συχνά δεν είναι νοσταλγία, σε καμιά περίπτωση. Χωρίς να αποκλείεται και η νοσταλγία. Κυρίως, όταν αναθυμάται κανείς, καλή ώρα, παραμονές γιορτών, Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Φώτα και Λαμπρή, αλλά η καθημερινότητα με τις ανάγκες της, τα αδιέξοδά της, τις ευκαιρίες και τις απροσδόκητες αφορμές σε υποχρεώνει να γυρίζεις να βλέπεις, με μάτι πλέον νηφάλιο, καταστάσεις που, λόγω των ιστορικών, οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών σε ανάγκαζαν να επιστρατεύεις μεθόδους και ιδεολογίες που άνοιγαν, συχνά με συγκατάβαση, θύρες που, όπως έλεγε ο Σολωμός, «η χρεία τες κουρταλή».

Γεννήθηκα μέσα σε συνθήκες που θα μπορούσε κανείς να ονομάσει ευνοϊκές. Ο πατέρας μου φιλόλογος, η μάνα μου νοικοκυρά. Το σόι της μητέρας μου από την Αταλάντη ήταν κυρίως αγροτικό, με ικανή περιουσία και συγκομιδή να συντηρήσουν μια μεσοαστική οικογένεια που ένα της τέκνο σπούδασε, έγινε δασάρχης για να φροντίζει επιστημονικά την παραγωγή των αγροτικών αγαθών. Το σπίτι είχε πηγάδι με μαγκάνι που πότιζε σε μεγάλη απόσταση τα σπαρτά. Είχε ένα υπόγειο, όπου συγκεντρώνονταν τα προϊόντα, πιθάρια για λάδι, για όσπρια και ντάνες με φύλλα καπνού που προορίζονταν για μια καπνοβιομηχανία της Λαμίας που είχε εργοστάσιο σέρτικων τσιγάρων. Το πατρικό σπίτι της μητέρας είχε έναν φούρνο και τεράστιες κάδες για τις ελιές, όσες δεν έδεναν στο λιοτρίβι να γίνουν λάδι. Φυσικά στη μεγάλη αυλή κυκλοφορούσαν κοκόρια, κότες, πάπιες και σε μια γωνιά υπήρχε ένας βαθύς λάκκος με λάσπη, όπου απολάμβαναν το οικείο τους περιβάλλον δύο ή τρία γουρούνια. Συχνά σε ένα τραπέζι στην κλειστή γιορταστική τραπεζαρία, που άνοιγε στις γιορτές και στους αρραβώνες, υπήρχε ένα χαλί με αμπελόφυλλα και μια στρατιά μεταξοσκώληκες να τραγανίζουν (και τις νύχτες ακούγονταν). Και ύστερα τα κουκούλια με το μετάξι νήμα που γινόταν μασούρι και έφτανε στον αργαλειό. Η μητέρα μου ήταν μεγάλη τεχνίτρα στον αργαλειό. Ακόμη και σήμερα, 70 χρόνια μετά, υπάρχουν στο σπίτι μου υφαντά της, κυρίως πατάκια.

Αν σήμερα καταφεύγω σε αυτές τις κοινές για τη γενιά μου αναμνήσεις, το ξαναγράφω, δεν είναι μόνο νοσταλγία (εξάλλου η ζωή τότε δεν ήταν χαρισάμενη, ώστε να θες να επιστρέψεις στον πολιτισμό της γιαγιάς και των μπαρμπάδων). Αλλοι λόγοι μας οδηγούν να πιάσουμε το νήμα της ζωής της γενιάς μας από λίγο μακρύτερες εποχές. Το έγραψα, άλλωστε, κι εδώ παλιότερα. Ακόμη και παπούτσια έκανα χρόνια να ψωνίσω ετοιματζίδικα, από υποδηματοποιείο. Το γουρούνι που σφαζόταν τα Χριστούγεννα και έδινε κρέας και λουκάνικα μας εφοδίαζε και με δέρμα που ο τσαγκάρης της γειτονιάς έφτιαχνε τα μποτάκια μας και τα τριζάτα σκαρπίνια των θείων, αλλά και τα πέδιλα των γυναικών. Με το λίπος του γουρουνιού σε κιούπι μαγειρεύονταν πολλά φαγητά.

Σ’ αυτή την οικονομία ήθελα να αναφερθώ. Η αγροτική περιουσία της γιαγιάς εκ μητρός προμήθευε το νοικοκυριό κληματόφυλλα για την καύση του φούρνου, κλαδιά ελιάς για το τζάκι και φύλλα μουριάς για τους μεταξοσκώληκες. Η μάνα μου και οι αδελφές της ζύμωναν το ψωμί της φαμίλιας, έφτιαχναν χυλοπίτες με το γάλα των προβάτων και των κατσικιών που βόσκουν στα χωράφια τους, έπηζαν γιαούρτι, πίναμε το γάλα στο πρωινό και είχαμε και το ξυνόγαλα για το απόγευμα. Η γιαγιά ύφαινε, η μάνα μου και οι αδελφές της ύφαιναν και, βέβαια, όλες έπλεκαν. Δεν θυμάμαι έως τα δώδεκα να είχαμε αγοράσει πλεκτό από τον έμπορο. Η μητέρα μου, χρυσοχέρα, άλλες ώρες (πάντα απορούσα πώς τις έβρισκε τόσες ώρες την ημέρα) κεντούσε τραπεζομάντιλα και μαξιλαροθήκες. Η γιαγιά είχε ετοιμάσει, μάλιστα, και το σάβανό της και κάθε τόσο το σιδέρωνε!

Αρα, ένα αγροτικό σπίτι μέσης οικονομικής παραγωγής είχε εξασφαλίσει και το φαγητό και την ένδυση, με το γαϊδούρι και το άλογο, τη σούστα είχε εξασφαλίσει τη μετακίνηση, το καΐκι την αποθήκευση μαζί με την κάδη για τις ελιές, τα τουλούμια για το λάδι, τα βαρέλια για το κρασί και το ξίδι και τις γάστρες με τα παστά. Ο κυνηγός της οικογένειας, εκτός από το κρέας του λαγού και του αγριογούρουνου, διέθετε το δέρμα τους για αρβυλάκια και τα λαγοπόδαρα χρησίμευαν για το σκούπισμα από ψίχουλα στα τραπέζια και από δαχτυλιές στους καθρέφτες.

Εχω κι άλλοτε αναφερθεί σε αυτή την οικονομία πριν από 60 μόλις χρόνια. Εξάλλου, πέρα από τα μποτάκια και τα πέδιλα που οφείλονταν στα ζώα  του σπιτιού, πέρα από τα πουλόβερ, τα γάντια, τα κασκόλ, τους σκούφους που μας έφτιαχναν γιαγιά, μάνα και θείες ήταν τα κοντά παντελόνια που ως τα δώδεκα χρόνια μας φορούσαμε και ράβονταν από τις νοικοκυρές συγγενείς, αφήνω τα εσώρουχα, τα μαντίλια και τις μαντίλες, τους ντορβάδες και τις κουβέρτες που σκεπάζονταν τα άλογα, όταν είχαν ιδρώσει.

Βεβαίως είχαν και την άλλη εικόνα της οικιακής οικονομίας, λόγω του φιλόλογου πατέρα μου. Παρ’ όλο που στον Δομοκό όπου γεννήθηκε και είχε πατέρα εμπειρικό συμβολαιογράφο, είχε, μόνος άντρας με οικογένεια γυναικών, γνώσεις νοικοκυριού που τον βοήθησαν να τα οικονομεί, όταν σπούδαζε στην Αθήνα. Εγώ δεν τον πρόλαβα να κάνει δουλειές, αφού η μητέρα μου ήταν απλώς νοικοκυρά και είχε όλη τη λάτρα του σπιτιού. Ο πατέρας μου, όμως, όταν προήχθη σε γυμνασιάρχη, υπηρέτησε ως τη σύνταξή του στην επαρχία, ως εργένης, αφού η μάνα με τρία αγόρια ανέλαβε στη γενέθλια πόλη μας τη φροντίδα και την ανατροφή των παιδιών. Τότε ο πατέρας υποχρεώθηκε από τις συνθήκες να πλένει, να μαγειρεύει και να σιδερώνει και να απλώνει.

Σήμερα όσα αναφέρω εδώ θα φαίνονται σε πολλούς, κυρίως νέους, αδιανόητα. Κι όμως έτσι, με τέτοιες προσωπικές θυσίες, η χώρα βγήκε με τραύματα (ποικίλα και σωματικά και ψυχικά και εκπαιδευτικά) από μια δικτατορία του 1936-1940, μια ξενική κατοχή, έναν εμφύλιο και μια (ας μην το ξεχνάμε) τρομερή αφαίμαξη κυριολεκτικά με τον ξενιτισμό της νεολαίας στις αγορές της Γερμανίας και του Βελγίου, αφήστε τις στρατιές των προσφύγων στην Ανατολική Ευρώπη, λόγω του Εμφυλίου.

Γνωρίζω Ρουμελιώτη που κατείχε ανώτατη θέση στη Δικαιοσύνη που κάθε μέρα, ξυπόλητος (με τα παπούτσια να κρέμονται στον ώμο) να περπατάει τρία χιλιόμετρα για να πάει και τρία στο γύρνα για να φοιτήσει στο Γυμνάσιο στο Καρπενήσι. Γνώρισα καθηγητή Ελληνα στο Χάρβαρντ που είχε μάθει στη Μεξικάνα γυναίκα του να φτιάχνει χυλοπίτες και να πήζει γιαούρτι στον κεσέ και γνώρισα Ελληνα αυτοεξόριστο του Εμφυλίου στη Βουλγαρία που μου ζήτησε να του περιγράψω την πετσούλα από το αρνί στη σούβλα.

Δεν είναι, αγαπητοί φίλοι, αυτά καταθέσεις για ευσυγκίνητες καταφάσεις. Είναι ο τρόπος μας, η αμπάριζα για να βιώσουμε τις δύσκολες ώρες ή μέρες ή χρόνους μιας πατρίδας που πέρασε συχνά από δύσβατους δρόμους για να ξαναβγεί στο ξέφωτο. Από το τέρμα του βίου, βλέποντας να ετοιμάζονται μαχαίρια εκατέρωθεν, εύχομαι να μη χρειαστεί στα εγγόνια μας να πιουν το φαρμάκι, τη χολή του εμφυλίου μίσους.

Ας σεβαστούμε την πορεία, την επώδυνη γενεών και γενεών ως το ξέφωτο.