Αφετηρία αθέμιτης επιρροής ή διαφθοράς οι «γκρίζες ζώνες» των ΜΚΟ

Οταν το 2019 ο πρώην ευρωβουλευτής Πιερ Αντόνιο Παντσέρι ίδρυε τη Μη Κυβερνητική Οργάνωση Fight Impunity, κανείς δεν φανταζόταν ότι τρία χρόνια μετά θα συλλαμβανόταν ως ο «εγκέφαλος» του σκανδάλου διαφθοράς, στο Ευρωκοινοβούλιο, κατηγορούμενος ότι ελάμβανε χρήματα από το Κατάρ και άλλες χώρες.

Ο ιταλός πολιτικός αντιμετωπιζόταν με εκτίμηση από πολλά στελέχη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και στα επίτιμα μέλη της Οργάνωσής του περιλαμβάνονταν προσωπικότητες με σημαντική διαδρομή στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, όπως ο Δημήτρης Αβραμόπουλος, που από προχθές επίσης ερευνάται από τις ευρωπαϊκές Αρχές.

Το γεγονός ότι φαίνεται πως το Qatargate, στο οποίο εμπλέκεται και η Εύα Καϊλή, έχει στο επίκεντρό του μια ΜΚΟ, που φέρεται να ήταν το μέσο για να διακινούνται τα ποσά όσων δωροδοκούνταν για να εξωραΐσουν την εικόνα του Κατάρ και να κάνουν να ξεχαστούν οι παραβιάσεις των εργασιακών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, έχει κάνει αρκετούς να υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα ξεκινάει από τη δράση των ίδιων των ΜΚΟ. Αρκετοί υποστηρίζουν ότι γύρω από τη δράση τους υπάρχουν αρκετές «γκρίζες ζώνες» που μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία αθέμιτης επιρροής ή διαφθοράς.

Μάλιστα, η μεγαλύτερη «πολιτική οικογένεια» της Ευρώπης, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ), έχει ως κεντρική αιχμή στον λόγο του την ανάγκη να υπάρξει μια συνολική επανεξέταση του καθεστώτος λειτουργίας των ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται (και) στις Βρυξέλλες.

Το σύμπαν των ΜΚΟ

Ο όρος χρησιμοποιείται συνήθως για οργανώσεις που επιδιώκουν κοινωνικούς, ανθρωπιστικούς και περιβαλλοντικούς στόχους. Στηρίζονται στην ιδιωτική πρωτοβουλία και τις κρατικές επιχορηγήσεις και είναι ανεξάρτητες από τα κράτη.

«Ο κόσμος θεωρεί ότι οι ΜΚΟ εκπροσωπούν το δημόσιο συμφέρον και όντως σε μεγάλο βαθμό αυτό κάνουν. Την ίδια στιγμή, όμως, υπάρχουν οργανώσεις που δημιουργούνται μόνο για να απορροφούν χρήματα χωρίς να επιτελούν το έργο για το οποίο ιδρύθηκαν», σημειώνει, μιλώντας στα «ΝΕΑ», ο Alexander Katsaitis, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Στοκχόλμης και επισκέπτης καθηγητής στο College of Europe.

Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, που δραστηριοποιούνται σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο και ασχολούνται με θέματα δημόσιου συμφέροντος, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα δικαιώματα των εργαζομένων και το περιβάλλον, στις Βρυξέλλες οι ΜΚΟ έχουν συχνά έναν πιο επαγγελματικό χαρακτήρα, με διοικητικό συμβούλιο, μάνατζερ και στρατηγικές. «Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα διαφθορά. Το πρόβλημα είναι ότι οι οργανώσεις αυτές δημιουργούν σχέσεις με πολιτικούς και παράγοντες και έχουν συχνή επικοινωνία μεταξύ τους», εξηγεί ο Alexander Katsaitis.

Σε μεγάλο βαθμό η παρουσία των ΜΚΟ στις Βρυξέλλες είχε να κάνει με την προσπάθεια της ΕΕ και ιδίως της Επιτροπής «να αυξήσουν τον αριθμό των οργανώσεων δημόσιου συμφέροντος που συμμετέχουν στη χάραξη πολιτικής ως έναν τρόπο να νομιμοποιήσουν δημοκρατικά την πολιτική της ΕΕ», σημειώνει ο επίκουρος καθηγητής και συμπληρώνει: «Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 η Λευκή Βίβλος της Επιτροπής για τη διακυβέρνηση όντως είδε τις ΜΚΟ ως μια παράκαμψη για να λύσει τα ζητήματα που σχετίζονται με το “δημοκρατικό έλλειμμα” της ΕΕ».

Οι «γκρίζες ζώνες» των ΜΚΟ αφορούν τον τρόπο που δοκιμάζουν να επηρεάσουν κυβερνητικούς και κρατικούς φορείς. Το πρόβλημα δεν είναι οι ΜΚΟ αυτές καθαυτές, αλλά το κατά πόσο ελέγχονται οι σχέσεις που συνάπτουν με κυβερνητικούς παράγοντες και τα χρήματα που «μπαινοβγαίνουν» από αυτούς σε τέτοιες οργανώσεις. Πάντως, κατά τον Alexander Katsaitis, το μεγάλο πρόβλημα στις Βρυξέλλες αφορά όχι τόσο τις ΜΚΟ όσο διάφορες εταιρείες συμβούλων και παροχής νομικών υπηρεσιών που λειτουργούν με έναν «σκιώδη» τρόπο και παίζουν ρόλο και στις διαδρομές του χρήματος. Υπογραμμίζει, δε, και την ιδιαιτερότητα του Qatargate: «Κανείς ακόμα δεν έχει καταλάβει γιατί η Καϊλή αποδέχτηκε μετρητά, αφού όταν θες να κρύψεις χρήματα μπορείς να το κάνεις μέσω των “εταιρειών – κελύφων” που βρίσκονται στις Μπαχάμες και την Καραϊβική…».

Το Μητρώο Διαφάνειας και τα όριά του

Η εγγραφή των ΜΚΟ στο Μητρώο Διαφάνειας της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι εθελοντική. «Οι οργανώσεις δεν είναι υποχρεωμένες να εγγράφονται, αλλά το κάνουν, αφού αν θέλουν να συναντήσουν κάποιον ευρωβουλευτή, αξιωματούχο ή υπάλληλο εντός των κτιρίων των ευρωπαϊκών θεσμών, βασική προϋπόθεση είναι να υπάρχει το όνομά τους σε αυτή τη βάση δεδομένων». Αυτό, όμως, δεν εξασφαλίζει και τη διαφάνεια, αφού δεν προβλέπεται καμία υποχρέωση να καταγράφονται τα ραντεβού ανάμεσα σε εκπροσώπους των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων και εκπροσώπους των ΜΚΟ. «Οι συναντήσεις που γίνονται αναρτώνται εθελούσια. Αυτό δημιουργεί μία κατάσταση που δεν ξέρεις ποιος συναντιέται με ποιον. Οπότε το πρόβλημα δεν είναι τόσο πολύ η συμπεριφορά των ΜΚΟ, είναι η έλλειψη διαφάνειας για τις συναντήσεις».

Πάντως, όπως σημειώνει ο Alexander Katsaitis, ο έλεγχος των ΜΚΟ δεν επεκτείνεται. Ουσιαστικά, από το αρμόδιο γραφείο επιβεβαιώνονται μόνο τα τυπικά στοιχεία των οργανώσεων, αφού είναι αδύνατο να ελεγχθεί το έργο των σχεδόν 3.500 εγγεγραμμένων.

Τα κρούσματα διαφθοράς σε ΜΚΟ

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) είναι η υπεύθυνη Αρχή για τη διερεύνηση περιπτώσεων απάτης και διασπάθισης κοινοτικών πόρων. Οπως επισημαίνουν από το Γραφείο Τύπου της OLAF, «στο πλαίσιο της εντολής της η OLAF έχει διερευνήσει υποθέσεις που αφορούσαν, μεταξύ άλλων, και ορισμένες ΜΚΟ». Συγκεκριμένα, στην έκθεση της OLAF για το 2019 γίνεται αναφορά σε μία από τις μεγαλύτερες περιπτώσεις απάτης που έχει αντιμετωπίσει η υπηρεσία. Στο πλαίσιο της έρευνας, αποκαλύφθηκε ότι δύο στελέχη ΜΚΟ που δραστηριοποιούνταν στην παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας από την ΕΕ στη Συρία είχαν κατακρατήσει σημαντικά ποσά από τη συνολική οικονομική βοήθεια της ΕΕ, η οποία υπολογιζόταν περίπου στα 19 εκατ. ευρώ. Το πόρισμα της OLAF πρότεινε την επιστροφή 1,5 εκατ. ευρώ από την εν λόγω ΜΚΟ στο ευρωπαϊκό ταμείο.

Επιπλέον, το 2015, η OLAF αποκάλυψε ένα κύκλωμα διασπάθισης ευρωπαϊκών πόρων από ΜΚΟ στην Αρμενία. Συγκεκριμένα, η έρευνα έδειξε πως ΜΚΟ είχαν εκταμιεύσει περισσότερα από 300.000 ευρώ για έργα τα οποία ουδέποτε πραγματοποιήθηκαν. Για την υπόθεση ασκήθηκε ποινική δίωξη εις βάρος 11 ατόμων.

«Οι έρευνες της OLAF αφορούσαν, όπως πάντα, πιθανή απάτη ή παρατυπία με συνέπειες στον προϋπολογισμό της ΕΕ, και όχι το έργο των ΜΚΟ», ξεκαθαρίζουν από την Υπηρεσία.

Σε ερώτηση των «ΝΕΩΝ» για το αν υπάρχουν τρέχουσες έρευνες σε υποθέσεις απάτης με την εμπλοκή ΜΚΟ, η OLAF απαντά πως δεν είναι σε θέση να σχολιάσει περαιτέρω, «με σκοπό την προστασία του απορρήτου οποιωνδήποτε πιθανών ερευνών και πιθανών επακόλουθων δικαστικών διαδικασιών, καθώς και τη διασφάλιση του σεβασμού των προσωπικών δεδομένων και των διαδικαστικών δικαιωμάτων».

«Οταν αρχίσουν να μπαίνουν χρήματα, υπάρχουν δύο επίπεδα. Το ένα είναι η διάφανη συναλλαγή. Κάποιος κάνει μια δωρεά σε ένα πολιτικό κόμμα γιατί υποστηρίζει αυτό που κάνει. Το άλλο είναι να δίνονται χρήματα κάτω από το τραπέζι για να επηρεαστεί ένα νομοσχέδιο. Εδώ είναι που υπάρχει και το πρόβλημα», σημειώνει ο Alexander Katsaitis και συμπληρώνει ότι «εκεί που παρατηρείται διαφθορά με ΜΚΟ είναι μακριά από πολιτικά κέντρα, που λαμβάνουν χρήματα για έργα και προγράμματα που δεν πραγματοποιούνται. Δεν έχει να κάνει με πολιτική διαφθορά, αλλά με σκέτη διαφθορά, χωρίς να συνδέεται απαραίτητα με τις Βρυξέλλες».

Επιτρέπεται ευρωβουλευτής να ιδρύσει μία ΜΚΟ;

Ο Alexander Katsaitis είναι σαφής: «Νομικά δεν απαγορεύεται οι βουλευτές να ιδρύσουν μία ΜΚΟ και μπορούν να πάρουν χρήματα ως ανταλλαγή για τη δουλειά που προσφέρουν. Το πρόβλημα είναι όταν δεν γίνεται ξεκάθαρο τι χρήματα λαμβάνουν από την οργάνωση και ποια είναι η σχέση τους με αυτήν. Γι’ αυτό και προκύπτουν ζητήματα διαφάνειας».

Στις Βρυξέλλες οι ΜΚΟ ασκούν έντονες πιέσεις για θέματα της πολιτικής ατζέντας και επιδίδονται συστηματικά σε λόμπινγκ. «Στις αποφάσεις για τα νομοσχέδια κάποιες ΜΚΟ έχουν πολύ καλή τεχνογνωσία, οπότε υπό αυτό το πρίσμα είναι απαραίτητες. Συγχρόνως, όμως, μπορεί να έχουν επαφές μόνο με συγκεκριμένες ομάδες και οργανώσεις και να φτάνουν στο σημείο της διαφθοράς ή να επηρεάζουν ένα νομοσχέδιο δραματικά».

ΠΛΑΙΣΙΟ

Ο αντίλογος

Οι ΜΚΟ ανάχωμα στις πολυεθνικές

Κατά τον Γιώργο Βασσάλο, διδάσκοντα Πολιτικών Επιστημών στα Πανεπιστήμια της Λίλλης και της Σορβόννης, ο τρόπος που το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα υποστηρίζει ότι «στην καρδιά του σκανδάλου βρίσκονται οι ΜΚΟ» υποκρύπτει την προσπάθεια να τις αποδυναμώσει. Για τον ίδιο, «οι ΜΚΟ (ενώσεις καταναλωτών, περιβαλλοντικές, υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εκπροσώπησης κατηγοριών του πληθυσμού όπως οι ηλικιωμένοι ή οι φοιτητές κ.λπ.) αποτελούν μαζί με τα συνδικάτα τον κύριο παράγοντα αντίστασης στην ατζέντα των πολυεθνικών εταιρειών στην ΕΕ», ενώ υπογραμμίζει ότι «οι αποκαλύψεις από ΜΚΟ που προκάλεσαν την παραίτηση του διευθυντή της Frontex αλλά και οι παρεμβάσεις τους υπέρ ορισμένων ορίων στην ασυδοσία των πολυεθνικών έχουν… εκνευρίσει τους ιθύνοντες του ΕΛΚ», συμπληρώνοντας ότι «θα πρόκειται για ένα κακόγουστο αστείο αν οι ΜΚΟ αναδειχθούν στον αποδιοπομπαίο τράγο του Qatargate ώστε να αποφευχθεί η ριζική αυστηροποίηση των κανόνων διαφάνειας για πολιτικούς, εταιρείες και κράτη».

Για τη Βίκι Καν, ακτιβίστρια του Corporate Europe Observatory, που ασχολείται συστηματικά με το θέμα του λόμπινγκ, μπορεί να υπήρξαν ένα ή δύο «χαλασμένα μήλα» ανάμεσα στις ΜΚΟ, όμως «οι μεγάλες εταιρείες κυριαρχούν στο λόμπινγκ στις Βρυξέλλες, ενώ οι ΜΚΟ έχουν εξαιρετικά μικρότερη επιρροή και πόρους. Αυτές δεν προσλαμβάνουν νομικές εταιρείες και εταιρείες λόμπινγκ, σε αντίθεση με τις μεγάλες επιχειρήσεις, την ώρα που οι ΜΚΟ είναι στην πρώτη γραμμή της υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων».