Παράλληλο κοινωνικό σύμπαν

Υπάρχει στη διεθνή λογοτεχνική ιστορία ένας είδος γραφής, και πεζογραφικής και ποιητικής, που ονομάστηκε αλητογραφία. Δείγματα μπορεί να βρει κανείς ακόμη και στα ελληνιστικά χρόνια μες τις μεγάλες συγκεντρώσεις πληθυσμών, στην Αλεξάνδρεια π.χ. Εξάλλου ο ερχομός της νέας τέχνης, του κινηματογράφου, μας έμπασε στον κόσμο των νυχτερινών ασύλων, όπου τρύπωνε ο αλητάκος του Τσάρλι Τσάπλιν. Το ρομαντικό μυθιστόρημα με την τάση του να εισχωρεί σε κάθε μειονότητα μας έμπασε στις συμμορίες των πεινασμένων στις μεγάλες κρίσεις του ανερχόμενου καπιταλισμού. Ποιος δεν έχει παρακολουθήσει τους λούμπεν ήρωες του Βίκτωρος Ουγκώ στους «Αθλίους» και, κυρίως, στην «Παναγία των Παρισίων»; Εξοχες σκηνές του Ουγκώ με πλήθη εξαθλιωμένων αποσυνάγωγων που ρημάζουν γειτονιές ή γίνονται όργανα αντιεξουσιαστικών κινημάτων. Ποιος δε θυμάται τους Φερναδιέρους και τον αλητάκο Γαβριά που ο Ουγκώ τον στέλνει και στα χαρακώματα των λαϊκών εξεγέρσεων, πριν ακόμη τη μεγάλη Επανάσταση στη Γαλλία.

Αλλά αλήτες, άστεγους, ζητιάνους, συμμορίες θα βρει κανείς και στο αγγλικό λογοτεχνικό περιβάλλον που απαθανάτισε ο Ντίκενς. Αλλά δεν έμεινε απέξω από την ευρωπαϊκή ιστορία ούτε ο σκανδιναβικός βορράς που επηρέασε, λόγω των μεταφράσεων των έργων του Κνουτ Χάμσουν, και την ελληνική αλητογραφία του Μενέλαου Λουντέμη, του Δημοσθένη Βουτυρά, ακόμη και του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, ο οποίος ως δημοσιογράφος για το μεροκάματο μετέφραζε και διασκεύαζε μυθιστορήματα με ήθη και πρόσωπα του υποκόσμου. Ο πολύς Κωστής Μπαστιάς με αλητογραφία προσήλθε στην ελληνική πεζογραφία, ενώ δεν έμεινε ανεπηρέαστος και ο Γεώργιος Βιζυηνός. Ο Κωστής Παλαμάς ως επιφυλλιδογράφος και ενημερωμένος στα ευρωπαϊκά λογοτεχνικά ήθη ασχολήθηκε με το είδος. Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας με τον «Ζητιάνο» του μας χάρισε ένα πεζογραφικό διαμάντι. Δεν έμειναν αμέτοχοι στη «μόδα» ούτε ο Ηλίας Βενέζης, ούτε ο Στρατής Μυριβήλης, ενώ ο Μ. Καραγάτσης μας χάρισε έξοχες σελίδες περιθωρίου και των αντιηρώων του. Η Αμερική του βορρά, κυρίως την εποχή της μαζικής μετανάστευσης και την τραγική περίοδο της οικονομικής κρίσης, της ανεργίας και των μαζικών αυτοκτονιών των πτωχευμένων εμπόρων, μας παρέδωσε, κυρίως λόγω των μεταφράσεων του Κοσμά Πολίτη, περιοχές του βορρά, όπως η Τορτίλα Φλατ, που σημάδεψαν τις μεταπολεμικές μας νεανικές αναγνώσεις. Ενα από τα εμβληματικά μυθιστορήματα είναι το ιταλικό «Το δικό μας Μιλάνο» και στα χρόνια της εφηβείας μας διαβάσαμε Γκόρκι και τους Ρασκόλνικοφ του Ντοστογιέφσκι, τους λούμπεν θαμώνες του «Υπογείου».

Μια ξέχωρη θέση μέσα στην ποικιλία της αλητογραφίας είναι, χωρίς αμφιβολία, το ελληνικό ρεμπέτικο τραγούδι, θα έλεγα και ως ποσότητα και ως ποιότητα, το σημαντικότερο στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία και μουσική. Είναι ενδιαφέρουσα η λογοτεχνική «μόδα» που ανιχνεύεται, βεβαίως, στα «κλέφτικα» δημοτικά τραγούδια και στον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» του Παλαμά!

Δεν σκοπεύω, βέβαια, να εξαντλήσω ένα τόσο πλούσιο λογοτεχνικό και κοινωνικό φαινόμενο. Τις σκέψεις που προηγήθηκαν τις προκάλεσε ένα εξόχως ενδιαφέρον πεζό του Θωμά Κοροβίνη που είναι ένας σύγχρονος και ταλαντούχος αλητογράφος. Είναι άξιο θαυμασμού το έργο αυτού του σημαντικού εργάτη της λογοτεχνίας από τη Θεσσαλονίκη. Τα διεισδυτικά του κείμενα και στην τουρκική λογοτεχνία, αλλά και στην ελληνική αλητογραφία, στο ρεμπέτικο αποτελούν μια πολύτιμη μελέτη του πλούσιου και στον τόπο μας περιθωρίου. Ο Θωμάς Κοροβίνης, τιμημένος ευτυχώς με κορυφαία λογοτεχνικά βραβεία, είναι, εκτός από ιστορικός, και κοινωνιολόγος του λούμπεν προλεταριάτου και ο ίδιος δημιουργός, στιχουργός και συνθέτης ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού. Το βιβλίο του «Μπέμπης» στις Εκδόσεις Αγρα είναι ένα λογοτεχνικό διαμάντι καταγραφής ρόλων, χαρακτήρων, ιδεών, σχέσεων, κυρίως γλώσσας ενός περιθωρίου της σύγχρονης ελληνικής κοινότητας με τους δικούς της νόμους, το δικό της γούστο και τον δικό της κώδικα που οδηγεί ακόμη και σε ιδιαίτερη αγωγή παίδων.

Απολαμβάνει κανείς στο αξιοθαύμαστο αυτό περιβόλι του πεζοδρομίου μια σφύζουσα από ζωή των άκρων κοινότητα συμπολιτών μας που πιθανόν οι «νόμιμοι» την οικτίρουν, ενώ εκείνη με τη σειρά της με απλωμένο το ζωνάρι προελαύνει!