Ελληνική μουσική στην Αμερική

Τη δεκαετία του 1860, όταν ξεσπάει ο Αμερικανικός Εμφύλιος με βασικό διακύβευμα το ρατσιστικό δουλεμπόριο, η Βόρεια Αμερική έχει ήδη μετατραπεί σε ένα άνευ προηγουμένου πολιτισμικό χωνευτήρι. Ούτως ή άλλως, η μετακίνηση πληθυσμών προς τον «Νέο Κόσμο» (άλλοτε βίαια και άλλοτε εκούσια) και ο πολυεθνικός εποικισμός και αποικισμός αποτελεί μια σταθερά που ξεκινά από τον 16ο αιώνα και καθορίζει την ιστορία της ηπείρου. Επί της ουσίας, η προεδρική πλέον μετά τον Εμφύλιο συνομοσπονδία πολιτειών, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, αποτελεί μικρογραφία της Υφηλίου: μία «επιτυχημένη Βαβέλ». Οπως είναι φυσικό, ένας ανεπανάληπτος συγκρητισμός κυριαρχεί και στη μουσική πραγματικότητα. Η γένεση, δε, της δισκογραφίας οικοδομεί μια συνθήκη που ευνοεί τις συνομιλίες και τις ωσμώσεις μεταξύ των αναρίθμητων εθνοπολιτισμικών ομάδων που συνθέτουν τον πληθυσμό. Οι διεργασίες αυτές θα οδηγήσουν στην ανανοηματοδότηση, επικαιροποίηση και ανανέωση παλαιών μουσικών τάσεων που φθάνουν στις Ηνωμένες Πολιτείες και, ταυτόχρονα, στην εξαγωγή τους εκ νέου προς τους «παλαιούς κόσμους», συστήνοντας με αυτόν τον τρόπο ένα μοναδικά πολυεπίπεδο δίκτυο. Το μνημειώδες, πλέον, πολύτομο έργο του Richard Spottswood, με τίτλο «Ethnic Music on Records» αντικατοπτρίζει με γλαφυρό τρόπο την εξαιρετικά μεγάλη δισκογραφική παραγωγή των ΗΠΑ.

Εντός αυτής της συνθήκης συναντάμε και ελληνική μουσική δραστηριότητα, η οποία μπορεί να χωριστεί σε τρεις κατηγορίες:

Ταξίδια-περιοδείες Ελλήνων που ξεκινούν κυρίως από την Αθήνα. Μένουν στην Αμερική για μικρά ή μεγάλα διαστήματα, όπου δίνουν συναυλίες και, ενίοτε, ηχογραφούν οι ίδιοι, ή εμπνέουν τους μονίμως εγκατεστημένους εκεί έλληνες μουσικούς να ηχογραφήσουν έργα τους.

Ελληνες μετανάστες, οι οποίοι εγκαθίστανται μόνιμα στην Αμερική. Ορισμένοι από αυτούς παρουσιάζουν έντονη δραστηριότητα και παίζουν σημαντικό ρόλο στα ρεπερτόρια που δισκογραφούνται εκεί ή, ακόμη, ιδρύουν και μικρές δικές τους εταιρείες. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ελληνόφωνη δισκογραφική παραγωγή στην Αμερική δεν έχει μελετηθεί μέχρι τώρα. Ο όγκος των ηχογραφήσεων, δε, είναι εξαιρετικά μεγάλος και η ποικιλία που παρουσιάζει οδηγεί στην επανεξέταση μιας σειράς ζητημάτων που αφορούν γενικά την ελληνόφωνη μουσική: ποιο το ρεπερτόριο, ποια η αισθητική του συγκρότηση, ποιο το οργανολόγιο, ποιες οι υφολογικές πρακτικές. Η ιδέα που έχουμε σχηματίσει γύρω από την ελληνική μουσική αφορά σχεδόν αποκλειστικά τη δισκογραφική παραγωγή των Αθηνών και λιγότερο αυτό της Κωνσταντινούπολης. Τα άλλα κέντρα ηχογραφήσεων, όπως η Νέα Υόρκη, το Σικάγο, η Αλεξάνδρεια, το Κάιρο, η Θεσσαλονίκη και η Σμύρνη, δεν έχουν ακόμη εξεταστεί. Διασκευές αμερικανικών τραγουδιών στα ελληνικά, οι οποίες ηχογραφούνται είτε εκεί από έλληνες πρωταγωνιστές, είτε στην Αθήνα. Οι ιστορίες που κρύβονται πίσω από τις ηχογραφήσεις παρουσιάζουν το δικό τους ενδιαφέρον, όπως στην περίπτωση του τραγουδιού με τίτλο «Ελευθερία», το οποίο ηχογραφεί η μετανάστρια Μαρίκα Παπαγκίκα, τον Ιούλιο του 1919. Οι στίχοι έχουν πατριωτικό περιεχόμενο και αναφέρονται σε γεγονότα που συνέβησαν κατά την περίοδο 1918-1919. Συγκεκριμένα, αναφέρονται στο θωρηκτό Αβέρωφ και στην πορεία του στον Βόσπορο τον Νοέμβριο του 1918, αλλά και στη Μικρασιατική Εκστρατεία και την απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη, τον Μάιο του 1919. Το τραγούδι, όμως, αποτελεί διασκευή του αμερικανικού πατριωτικού τραγουδιού με τίτλο «Over there», που έγραψε ο George Cohan. Πρωτοηχογραφήθηκε το 1917, υψώνοντας το ηθικό του αμερικανικού στρατού, ο οποίος έμπαινε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Εργαζόμενοι στα πλοία

Στο παρόν άρθρο θα ασχοληθούμε με δύο ταξίδια που πραγματοποίησαν μουσικοί, οι οποίοι πρωταγωνίστησαν, αρχικά, στα μουσικά της Σμύρνης και, αργότερα, απέκτησαν θέσεις-κλειδιά στη συνθήκη των Αθηνών. Στην ψηφιακή βάση δεδομένων του The Statue of Liberty – Ellis Island Foundation εντοπίζουμε δύο λίστες επιβατών. Η πρώτη αφορά το ταξίδι που πραγματοποίησε το πλοίο Byron, που ξεκίνησε στις 19 Απριλίου του 1935 από τον Πειραιά και έφτασε στις 5 Μαΐου στη Νέα Υόρκη. Η δεύτερη λίστα αφορά το ταξίδι του ίδιου πλοίου που ξεκινάει αυτή τη φορά την 1η Ιουνίου και φθάνει στην Αμερική στις 18 Ιουνίου. Το πλοίο πραγματοποιεί το ταξίδι Χάιφα – Πειραιάς – Νέα Υόρκη, ενώ η πρώτη του ονομασία ήταν King Constantine. Στην πρώτη λίστα συναντάμε τα εξής ονόματα, οι οποίοι εργάζονται ως μουσικοί στο πλοίο: Γιώργος Σαβαρής, Σωτήρης Ιωαννίδης, Γιώργος Βιδάλης, Γιάννης Μιλιάρης, Στέφανος Μακρής, Σπύρος Περιστέρης. Στη δεύτερη λίστα συναντάμε τα ίδια ονόματα, με μοναδική διαφοροποίηση το σβησμένο όνομα του πιανίστα και συνθέτη Σωτήρη Ιωαννίδη, γνωστός ως «Σώσος».

Ορισμένοι από αυτούς συμμετείχαν στη μουσική σκηνή της Σμύρνης, πριν από την καταστροφή. Πρωταγωνιστούν τόσο στην εκεί δισκογραφία όσο και στα πάλκα των κέντρων διασκέδασης, ενώ όλοι τους συνέχισαν να δραστηριοποιούνται ως μουσικοί στην Αθήνα, μετά το 1922. Εκτός από τη δισκογραφία στην πρωτεύουσα, όπου συναντάμε συνεχώς τα ονόματά τους, πραγματοποίησαν και περιοδείες. Για τις ανάγκες αυτών των ταξιδιών φαίνεται πως ανασύστησαν τον πιο ιστορικό μουσικό θεσμό και δημοφιλή τύπο ορχήστρας της Σμύρνης, τις εστουδιαντίνες. Οπως είδαμε σε παλαιότερο κείμενο της σειράς μας, συχνά στις ιστορικές πηγές τα σχήματα αυτά, ή οι μουσικοί τους, αναφέρονταν ως «πολιτάκια». Ενα από τα ονόματα, λοιπόν, που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη δραστηριότητα αυτών των μουσικών στην περίοδο που εξετάζουμε υπήρξε ακριβώς αυτό: «Τα Πολιτάκια».

Στη Νέα Υόρκη

Μεταξύ της ημέρας που το πλοίο φτάνει στη Νέα Υόρκη και της αναχώρησης για το ταξίδι της επιστροφής, οι πρωταγωνιστές μας έδωσαν συναυλία για τα πολυάριθμα μέλη της ελληνικής κοινότητας, το βράδυ της Δευτέρας 6 Μαΐου, στο Palm Garden. Στην εφημερίδα της ομογένειας «Εθνικός Κήρυξ», διαβάζουμε τα διαφημιστικά αυτής της εκδήλωσης, τα οποία ξεκινούν να δημοσιεύονται μέρες πριν από την άφιξη του Βύρων. Στις 8 Μαΐου, δύο ημέρες μετά το πολυδιαφημισμένο γεγονός, ένα εκτενές άρθρο του Δ. Χριστοφορίδη, στην ίδια εφημερίδα, πλέκει το εγκώμιο τόσο της ορχήστρας του Βύρων, όσο και των ελλήνων καλλιτεχνών που εδρεύαν στην Αμερική και συμμετείχαν στην εν λόγω εκδήλωση.

«Η ζωή της Ελλάδος, όπως αναπαριστάνεται με τα τραγούδια της, τα αγροτικά και αστικά, τις καντάδες και τα μανδολίνα και τις κιθάρες, όπως τη διερμηνεύουν τα μέλη της Μανδολινάτας του “Βύρωνος”, άρχισε σαν ένας ονειρικός μπάτης από τα ακρογιάλια και τα βουνά της Ελλάδος, από τους δρόμους και τις ταβέρνες των πόλεων και των χωριών, από τους μαχαλάδες και τις γειτονιές, από την ατμόσφαιρα του βουνού και της θαλάσσης. Και ο μπάτης αυτός των μελωδιών και των αρμονιών της ελληνικής ζωής ταξιδεύει με τις απόκοσμες γοητείες του με το καράβι μας τον “Βύρωνα”. Τι ευτυχής σύμπτωσις ταξιδιού ελληνικών μελωδιών με το καράβι που είναι φερώνυμο του εξυμνητού της ευμορφιάς της ελληνικής! Και τα μανδολίνα και οι κιθάρες και οι τραγουδιστάδες μας φέρνουν, απ’ ευθείας και χωρίς διακοπή, ολόκληρη την Ελλάδα μέσα στη Ν. Υόρκη. Η μανδολινάτα του «Βύρωνος» μπορεί να παραβληθή με ένα ηλεκτροψυχικόν σύρμα, του οποίου η μία άκρη ευρίσκεται εις την Ελλάδα και η άλλη άκρη μας δίδει εδώ την πραγματικήν αίσθησιν της ελληνικής ζωής».

Από την έκδοση του Spootswood, καθώς επίσης και από το αρχείο της εταιρείας Victor, το οποίο συμπεριλαμβάνεται στη βάση δεδομένων του University of Santa Barbara στο Διαδίκτυο, με τίτλο Discography of American Historical Recordings, ενημερωνόμαστε ότι την αμέσως επόμενη ημέρα της εκδήλωσης, στις 7 Μαΐου, μέλη της ορχήστρας ηχογράφησαν έξι έργα. Σε αυτές τις έξι ετικέτες, το όνομα «Πολιτάκια» τυπώνεται για πρώτη και για τελευταία φορά στην ιστορική δισκογραφία, πλάι στον όρο «Μανδολινάτα» (και όχι εστουδιαντίνα, όπως ήταν ο κανόνας στις ηχογραφήσεις της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης και της Αθήνας). Στις ηχογραφήσεις ακούγονται μαντολίνα, κιθάρα, πιάνο και φωνές.

Στη 1/6 το Byron φεύγει πάλι από τον Πειραιά, έχοντας την ίδια ορχήστρα, εκτός του Σώσου Ιωαννίδη. Το πλοίο φτάνει στις 12/6 στη Νέα Υόρκη. Στις 26 του ίδιου μήνα ο Σπύρος Περιστέρης, χωρίς κάποιον από τα υπόλοιπα μέλη, ηχογραφεί δέκα ακόμη κομμάτια, εκ των οποίων τα δύο δεν κυκλοφόρησαν ποτέ. Στις ετικέτες αυτών των ηχογραφήσεων, για άγνωστους ακόμη λόγους, ο Περιστέρης δεν αναγράφει το επώνυμό του, αλλά επιλέγει το ψευδώνυμο «Γεωργιάδης». Αυτό δεν είναι κάτι ξένο για τον Περιστέρη, ο οποίος έχει χρησιμοποιήσει ακόμη ένα ψευδώνυμο στην Αθήνα, αυτό του «Μωραΐτη». Το τελευταίο αποτελεί το επώνυμο της συζύγου του και σκοπός του, ενδεχομένως, ήταν να αποδίδονται τα σχετικά πνευματικά δικαιώματα σε αυτήν. Σε αυτούς τους δίσκους, συνεργάζεται με τους, μόνιμους κατοίκους Αμερικής και Κωνσταντινουπολίτες στην καταγωγή, Τέτο Δημητριάδη και Λουκιανό Καββαδία, οι οποίοι είναι ήδη καλά εδραιωμένοι εκεί με πλούσια δράση. Από τα κιτάπια της Victor ενημερωνόμαστε πως τις ηχογραφήσεις αυτές διηύθυνε ο Alfredo Cibelli. Πρόκειται για ναπολιτάνο μουσικό, ο οποίος στις αρχές του αιώνα μετανάστευσε και αυτός στην Αμερική, όπου απέκτησε εξέχοντα ρόλο στην ίδια εταιρεία.

Η δραστηριότητα Ελλήνων μουσικών στην Αμερική υπήρξε (και είναι ακόμη) περισσότερο από σημαντική. Η δισκογραφία, και γενικότερα το έργο που άφησαν στη νέα τους πατρίδα, είναι πλούσια και εκτείνεται από αστικά λαϊκά τραγούδια μέχρι λόγια ευρωπαϊκά έργα. Η δραστηριότητα αυτή παραμένει στον μεγαλύτερο βαθμό της άγνωστη μέχρι και σήμερα, κάτι που καθιστά πολύ σοβαρή την ανάγκη για έρευνα.

Ο Νίκος Ορδουλίδης είναι μουσικολόγος, επιστημονικός συνεργάτης στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Εκτός άλλων έχει γράψει: «Η δισκογραφική καριέρα του Βασίλη Τσιτσάνη» (Ιανός, 2014), «Η εποχή του ρεμπέτικου: το λαϊκό πιάνο» (Πριγκηπέσσα, 2018). Από τις εκδ. Bloomsbury Academic έχει κυκλοφορήσει το «Musical nationalism, despotism and scholarly interventions in Greek popular music» (2021)