Οι ΜΚΟ και οι μετανάστες

Μη κυβερνητικές οργανώσεις που διασώζουν μετανάστες στη Μεσόγειο με σκάφη «ανθρωπιστικής βοήθειας» έχουν εγείρει υποψίες ότι συνεργάζονται με Τούρκους, Τυνήσιους και Αλγερινούς διακινητές. Αλλά, αν και η Frontex έχει προειδοποιήσει για τον ρόλο μερικών ΜΚΟ στη διαχείριση των μεταναστών, οι σχετικές έρευνες προχωρούν με βραδύτητα που οφείλεται σε γραφειοκρατικές και ιδεολογικές κωλυσιεργίες. Όπως συνήθως, η αλήθεια κρύβεται πίσω από λανθασμένες εκτιμήσεις, υποκρισία, λάθη και προπαγάνδα.

Η συνθήκη του Δουβλίνου υποχρεώνει την κάθε χώρα της ΕΕ να αναλαμβάνει την ευθύνη όσων αιτούντων άσυλο περνούν παράνομα τα σύνορά της: η Ιταλία, η Ελλάδα, η Μάλτα και η Γαλλία -προς τις οποίες κατευθύνονται οι βάρκες από τις νότιες ακτές της Μεσογείου- πρέπει να υποδέχονται τους επιβαίνοντες και στη συνέχεια να αποφασίζουν κατά περίπτωση τι θα κάνουν. Αν και στο Δουβλίνο τα ενδιαφερόμενα κράτη-μέλη θα μπορούσαν να ασκήσουν το δικαίωμα της αρνησικυρίας, δεν το έκαναν· όσο για τη μεταρρύθμιση του 2013 δεν έφερε καθοριστικές αλλαγές. Έτσι, οι μεσογειακές χώρες της ΕΕ δέχονται πίεση: οι αριθμοί των αφικνουμένων δεν είναι μεγάλοι· όμως, η συχνότητα των αφίξεων δημιουργεί μια σειρά προβλήματα ασφαλείας και διαχείρισης, ενώ ταυτοχρόνως τίθεται ένα ζήτημα αρχής. Προπάντων, οι τραγωδίες δεν έχουν τελειωμό: το 2016 πνίγηκαν στη Μεσόγειο 5.143 άτομα. Έκτοτε, αν και οι πνιγμοί μειώθηκαν σε περίπου 1.500 ετησίως, θα συμφωνήσουμε όλοι ότι πρόκειται για εξωφρενική κατάσταση.

Το 2013, μετά από το ναυάγιο στην Isola dei Conigli (368 νεκροί) ξεκίνησε η λεγόμενη επιχείρηση Mare Nostrum με στόχο την αναχαίτιση της δράσης των διακινητών: πλοία του ιταλικού πολεμικού ναυτικού άρχισαν περιπολούν κοντά στις ακτές της Λιβύης με αποτέλεσμα να συλληφθούν εκατοντάδες διακινητές και να επιστρέψουν στη Λιβύη 166.682 άτομα. Στο μεταξύ, η ΕΕ κατηγόρησε την Ιταλία ότι δεν αναλαμβάνει την ευθύνη των μεταναστών που πλησιάζουν στα χωρικά της ύδατα κι ότι τους αφήνει να περνούν από το έδαφός της στη βόρεια Ευρώπη δίχως να εξετάζει την προέλευση και το αίτημά τους. Η Mare Nostrum, μαζί με το φιλόδοξο σύστημα δακτυλικών αποτυπωμάτων Eurodac αποδείχτηκε ανεπαρκής. Έπειτα, το 2015, μπήκε σε εφαρμογή το σχέδιο Sophia στο οποίο εμπλέκονται στρατιωτικές δυνάμεις και η Εuropol: αποτέλεσμα μηδέν· εκείνη τη χρονιά οι βάρκες έφεραν στην Ιταλία 335.278 άτομα. Μέσα στη φούρια, η Ιταλία υπέγραψε μνημόνιο με τη Λιβύη η οποία δεσμεύτηκε ότι θα εμποδίζει τις αναχωρήσεις· η δε Αλγερία, ο Νίγηρας και το Τσαντ ζήτησαν οικονομική βοήθεια προκειμένου να δέχονται πίσω όσους επαναπροωθεί η Ιταλία. Αναφέρομαι ειδικά στην Ιταλία για να μην επεκταθώ υπερβολικά περιγράφοντας επιμέρους συμφωνίες ανάμεσα σε μέλη της ΕΕ και αφρικανικές χώρες. Εν πάση περιπτώσει, το 2017, οι αφρικανικές χώρες που εισέπραξαν ευρωπαϊκή βοήθεια δέχτηκαν 48.000 επαναπροωθήσεις. Δεν ξέρω αν αυτή η βοήθεια τούς προσφέρει κάτι, ούτε τι απογίνονται όσοι επιστρέφουν στην Αφρική: ξέρω όμως ότι πολλοί οδηγούνται σε ανεπίσημα κέντρα κράτησης στη Λιβύη όπου εξαναγκάζονται σε απλήρωτη εργασία κι όπου οι γυναίκες πουλιούνται σκλάβες. Η Λιβύη δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση της Γενεύης, είναι rogue state και δεν μπορούμε να της έχουμε καμιά εμπιστοσύνη. Το ίδιο ισχύει για πολλές αφρικανικές χώρες. Γι’ αυτό, το λογικό θα ήταν να βοηθούνται λιγότερο με χρήματα, τα οποία ροκανίζουν οι συμμορίες, και περισσότερο με τεχνογνωσία, υποδομές και επενδύσεις. Δύσκολα προβλήματα.

Μερικοί από όσους φτάνουν στην Ευρώπη κρίνονται πρόσφυγες και γίνονται δεκτοί -μετά από περιπέτειες και σκληρές δοκιμασίες. Άλλοι, αν και αποβιβάζονται σε μεσογειακά λιμάνια, εγκαθίστανται στη Γερμανία -η οποία επιβαρύνεται κι από μετανάστευση από την ξηρά- ενώ η Ουγγαρία, η Πολωνία και η Σλοβακία αρνούνται να μοιραστούν το βάρος, ιδιαίτερα τον τελευταίο χρόνο όπου έχουν δεχθεί πολλούς Ουκρανούς. Για καλή τύχη όλων μας, οι Ουκρανοί προέρχονται από συγγενική κουλτούρα με ταυτοτική και γεωγραφική εγγύτητα. Το πρόβλημα που απειλεί την ΕΕ με ενδόρρηξη είναι εξω-ευρωπαϊκή μετανάστευση, όχι η μετανάστευση γενικά.

Επιστρέφω στις ΜΚΟ. Φαίνεται ότι καΐκια φεύγουν από τα παράλια της Τουρκίας και της Τυνησίας μεταφέροντας ανθρώπους από την Αίγυπτο, το Μπανγκλαντές, τη Συρία, την Ερυθραία και το Πακιστάν με τη βοήθεια ντόπιων οι οποίοι οργανώνουν, με το αζημίωτο, τις αναχωρήσεις. Ίσως κάποιες ΜΚΟ ενεργούν εγκληματικά υπό την έννοια ότι παραβιάζουν συνειδητά τους νόμους για τη μετανάστευση· βεβαίως, κατά τη γνώμη τους, ενεργούν ανθρωπιστικά και μάλιστα με κάποιο ηρωισμό εφόσον «διασώζουν» ναυαγούς παλεύοντας με τα αφρισμένα κύματα. Η διάσωση είναι συνήθως μέρος του προγράμματος: τα φουσκωτά, οι εξωλέμβιες, μπορούν να διασχίσουν τη Μάγχη αλλά δεν μπορούν να διασχίσουν τη Μεσόγειο -ιδιαίτερα όταν ο αριθμός των επιβαινόντων υπερβαίνει τη χωρητικότητα.

Νομίζω ότι κάνουμε λάθος μιλώντας για μεταναστευτική «κρίση». Δεν υπάρχει κρίση· η μετανάστευση είναι ένα μόνιμο φαινόμενο που έχει αφεθεί στην τύχη. Λείπει η επιθυμία της ένταξης των αλλοδαπών· όσο για «αφομοίωση» κανείς δεν τολμάει να ξεστομίσει τη λέξη. Παρ’ όλ’ αυτά, η Ισπανία καλείται να εντάξει σχεδόν 100.000 παράτυπους μετανάστες, η Γαλλία 500.000, η ​​Γερμανία 1,2 εκατομμύριο. Από την πλευρά τους, οι ΜΚΟ δεν αναγνωρίζουν ούτε την ανάγκη, ούτε τις δυσκολίες της ένταξης· επιμένουν στα ανοιχτά σύνορα και στις ανοιχτές αγκαλιές· ενεργούν ανεξάρτητα προς τα συμφέροντα και τις αξίες των κρατών, το καθένα από τα οποία έχει, όπως οφείλει, τη δική του ατζέντα. Για παράδειγμα, παρότι τα ευρωπαϊκά κράτη προσδοκούν ότι η Τυνησία και η Αίγυπτος, που διαπραγματεύονται δάνεια με το ΔΝΤ, θα αποτρέψουν τις αναχωρήσεις για την Ευρώπη, οι ΜΚΟ συνεχίζουν να τις ενθαρρύνουν. Όπως πάντοτε, οι αγαθές προθέσεις ενέχουν το στοιχείο της απερισκεψίας: η υποδαύλιση της μετανάστευσης όταν οι χώρες υποδοχής δεν μπορούν να προσφέρουν άσυλο οδηγεί στο εμπόριο ανθρώπων και στον θάνατο στη θάλασσα. Η μετανάστευση που γίνεται χωρίς κανόνες, οδηγεί τους καραβοτσακισμένους ανθρώπους στον υπόκοσμο και στους επιτήδειους ιμάμηδες.