Η γεωπολιτική είναι για τους χαμένους

Ολα ξεκινούν από μια φάρμα, τη Hartschimmelhof, που βρίσκεται νοτιοδυτικά του Μονάχου, κοντά στη λίμνη Αμερ, και δόθηκε ως δώρο γάμου στον γερμανό στρατηγό, καθηγητή, γεωγράφο και πολιτικό Καρλ Χάουσχοφερ, τον «προφήτη της γεωπολιτικής». Στην πραγματικότητα ούτε εκείνος μπορούσε να εξηγήσει τι ακριβώς σημαίνει η λέξη, έλεγε ότι είναι κάτι σαν «γεωγραφική συνείδηση του κράτους». Την είχε δανειστεί άλλωστε από έναν σουηδό πολιτικό, τον Γιόχαν Ρούντολφ Κελέν, ο οποίος την πρωτοχρησιμοποίησε σε ένα βιβλίο του που εκδόθηκε το 1900 και αργότερα ανέπτυξε τη θεωρία ότι η ευρωπαϊκή ιστορία διαμορφώθηκε από τον ανταγωνισμό για τρεις ποταμούς: τον Ρήνο, τον Δούναβη και τον Βιστούλα.

Μεταξύ των ανθρώπων που επηρέασαν τον Χάουσχοφερ ήταν ο γερμανός γεωγράφος Φρίντριχ Ράτσελ, που εισήγαγε τον όρο Lebensraum (ζωτικός χώρος). Και αν αυτό σας θυμίζει τη ναζιστική Γερμανία, ορθώς σας τη θυμίζει. Μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Χάουσχοφερ άρχισε να λέει ότι χρειαζόταν στην ηπειρωτική Ευρώπη μια ευρεία δημόσια «επανεκπαίδευση» προκειμένου να αφυπνιστεί το γεωπολιτικό ένστικτο που οι Βρετανοί και Ιάπωνες ήδη κατείχαν και που η έλλειψή του είχε οδηγήσει σε χάος στην Κεντρική Ευρώπη. Η Γερμανία, ας πούμε, έπρεπε να μιμηθεί την Ιαπωνία, που επιδίωκε συγκρούσεις με τους γείτονές της, την Κίνα και τη Ρωσία. Ενας από τους αγαπημένους μαθητές του Χάουσχοφερ, ο Ρούντολφ Ες, μετέφερε αυτή την ιδέα στον Χίτλερ, που τη βρήκε χρήσιμη και τοποθέτησε τον όρο Lebensraum στον πυρήνα του πολιτικού του προγράμματος.

Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 1923, ο Χάουσχοφερ επισκέφθηκε πολλές φορές τον Χίτλερ στη φυλακή, όπου ο ηγέτης των Ναζί υπαγόρευε στον Ες το βιογραφικό του μανιφέστο. Ηταν λοιπόν ο Χάουσχοφερ ο πνευματικός πατέρας του Χίτλερ; Εγραψε εκείνος το «Ο Αγών μου»; Οι απόψεις των μελετητών διίστανται. Στο βιβλίο του Χίτλερ δεν υπάρχει η λέξη «γεωπολιτική». Ο αμερικανός νομικός Σίντνεϊ Ολντερμαν πάντως, προετοιμάζοντας αρκετά χρόνια αργότερα το κατηγορητήριο για τη Δίκη της Νυρεμβέργης, θα έγραφε σε ένα υπόμνημά του προς τον δικαστή Ρόμπερτ Τζάκσον ότι «η γεωπολιτική δεν ήταν απλώς μια ακαδημαϊκή θεωρία. Ηταν ένα δυναμικό σχέδιο για την κατάκτηση της καρδιάς της Ευρασίας και την κυριαρχία στον κόσμο».

Το περίεργο είναι ότι ο Χάουσχοφερ δεν ήταν δημοφιλής μόνο μεταξύ των Ναζί, αλλά και μεταξύ των μπολσεβίκων. Οπως γράφει στον ιστότοπο Aeon ο αμερικανός ιστορικός Χάρολντ Τζέιμς, που διδάσκει Ευρωπαϊκές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, ένας άλλος μαθητής του ήταν ο Καρλ Ράντεκ, γραμματέας της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Ο Ράντεκ αργότερα θα επέκρινε τον Στάλιν, τη δεκαετία του ’30 όμως είχε στενές επαφές με γερμανούς διπλωμάτες με στόχο να αναπληρωθεί η επιρροή που είχαν χάσει οι Γερμανοί και οι Ρώσοι εξαιτίας των δυτικών δυνάμεων. Οι επαφές εκείνες θα οδηγούσαν τον Αύγουστο του 1939 στη συμφωνία Στάλιν – Χίτλερ. Μια συμφωνία, φυσικά, «γεωπολιτικά αναγκαία».

Ο άνθρωπος που επανέφερε τη γεωπολιτική στη Ρωσία μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης, συνδέοντας τη λέξη και πάλι με την έννοια του εξευτελισμού, ήταν ο Αλεξάντερ Ντούγκιν. «Ανακάλυψα τη γεωπολιτική χάρις στον Χάουσχοφερ», έγραψε το 2019, «και βρήκα ότι αυτό το πολιτικά μη ορθό δόγμα ήταν πολύ χρήσιμο για τη Ρωσία». Ο Χάουσχοφερ ονειρευόταν μια χερσαία έκταση που ξεκινούσε από τη Γερμανία, περιείχε τη Ρωσία και κατέληγε στην Ιαπωνία. Ο Ντούγκιν ήθελε μια ευρωασιατική αυτοκρατορία και μια νεοφασιστική Διεθνή που θα περιείχε την Ευρώπη. Ακόμη και οι προσωπικές ζωές αυτών των δύο ιδεολόγων μοιάζουν, σημειώνει ο Χάρολντ Τζέιμς. Το ναζιστικό καθεστώς σκότωσε τον μεγάλο γιο του πρώτου την τελευταία ημέρα του πολέμου. Οι ρωσικές υπηρεσίες ασφαλείας πιθανότατα σκότωσαν την κόρη του δεύτερου για να τρομοκρατήσουν τον πατέρα της που ασκούσε κριτική στον Πούτιν από εθνικιστική σκοπιά.

Οπως και στην περίοδο του μεσοπολέμου, καταλήγει το άρθρο του Τζέιμς στο Aeon, η γεωπολιτική έχει γίνει μια καραμέλα που κουβαλάει μέσα της μια μεταδοτική ιδέα. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια προσπάθεια κατανόησης του κόσμου από λαούς και χώρες που πιστεύουν ότι χάνουν έδαφος, έναν ελκυστικό τρόπο να εξηγηθεί το χάος σε μπερδεμένους ανθρώπους. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι αυτός ο τρόπος σκέψης να γίνει τόσο ελκυστικός, ώστε να δηλητηριάσει την πολιτική και των υπολοίπων ανθρώπων, εκείνων που είναι, ή θέλουν να παρουσιάζονται ως σοβαροί αναλυτές. Ο στοιχειωμένος κόσμος του Χάουσχοφερ, και της Hartschimmelhof, αποτελεί ένα μνημείο μιας συγκεχυμένης απάντησης στη σύγχυση.

Δύο άδεια φέρετρα

Οι ιδέες του Χάουσχοφερ μπορεί να άρεσαν στον Χίτλερ, ο ίδιος όμως είχε ένα πρόβλημα: η γυναίκα του ήταν Εβραία. Οσο ο Ες ήταν στα πράγματα, τον προστάτευε. Οταν όμως o αξιωματικός των SS διέφυγε στη Σκωτία, τον Μάιο του 1941, ο Χάουσχοφερ συνελήφθη από την Γκεστάπο με την κατηγορία ότι τον βοήθησε και κλείστηκε για έναν μήνα στο Νταχάου. Μετά το τέλος του πολέμου συνελήφθη ξανά – αυτή τη φορά από τους Αμερικανούς. Οταν αφέθηκε ελεύθερος, είχε πέσει σε βαθιά κατάθλιψη. Τον Μάρτιο του 1946 αυτοκτόνησε μαζί με τη γυναίκα του, τη Μάρθα, και θάφτηκαν στη Hartschimmelhof. Οι αφοσιωμένοι αυτόχειρες άφησαν στον μικρό τους γιο ένα σημείωμα και δύο άδεια φέρετρα, μαζί με μια ακριβή περιγραφή του σημείου της φάρμας όπου θα έβρισκε τα πτώματά τους.