Γερμανοί πρίγκιπες και έλληνες πολιτικοί

Η όλη ιστορία έχει έντονο το άρωμα του γελοίου. Ενας εβδομηκονταετής γερμανός πρίγκιπας που ονειρεύεται από Ερρίκος ΙΓ΄ να γίνει Ερρίκος Η’ και να αναβιώσει, υπό το στέμμα του και από τον πύργο του στη Θουριγγία, το παλιό Ράιχ, θυμίζει περισσότερο τον κινηματογραφικό Μπρανκαλεόνε παρά μια σοβαρή απειλή. Κι η παρέα του; Ενας πρώην αλεξιπτωτιστής, μερικοί απόστρατοι, μια ακροδεξιά εισαγγελέας και πρώην βουλευτής, κάποιοι αστυνομικοί και στρατιώτες και, γύρω τους, μερικές χιλιάδες φανατικοί με φύρδην μίγδην ιδεοληψίες, εθνικιστικές, ξενοφοβικές, νεοναζιστικές και αντιεμβολιαστικές, που μάζευαν όπλα και σχεδίαζαν ένα πραξικόπημα που θα καταλάμβανε την εξουσία και θα γύριζε το ημερολόγιο του κόσμου πίσω στις παλιές καλές ημέρες, του 19ου αιώνα. Να τους πάρουμε στα σοβαρά;

Από μια άποψη, όχι. Πόσο επικίνδυνη θα μπορούσε να είναι μια τέτοια πινακοθήκη τεράτων; Τι πιθανότητες είχε να πετύχει ένα πραξικόπημα αυτών των ακροδεξιών ιπποτών της ελεεινής μορφής;

Από μια άποψη, ναι. Οι παλικαράδες αυτού του τύπου μοιάζουν κωμικά καρτούν, αρκεί να μη βρεθείς στον δρόμο τους, όπως έμαθαν καλά όσοι μετανάστες (και Ελληνες) έπεσαν στα χέρια ομοϊδεατών τους. Και, άλλωστε, μήπως ήταν λιγότερο γελοίοι οι καουμπόηδες με τις προβιές και τα κέρατα που επιχείρησαν την εισβολή στο Καπιτώλιο, στις 6 Ιανουαρίου; Ή οι διάφοροι μισοπάλαβοι antivax που επιχείρησαν τόσες βίαιες επιθέσεις και καταλήψεις κυβερνητικών κτιρίων, από τη Ρώμη και τη Δρέσδη ως το Κεντάκι, τον καιρό της πανδημίας; Ή – για να κάνουμε ένα άλμα στον χρόνο – ήταν λιγότερο γελοίοι οι οπαδοί εκείνου του δεκανέα που οργάνωσαν, πριν από έναν αιώνα, το «πραξικόπημα της μπιραρίας» στο Μόναχο;

Κάτι το αμερικανικό υπόδειγμα – η ριζοσπαστικοποίηση της ανορθολογικής και βίαιης Ακροδεξιάς και η νομιμοποίησή της από τον ίδιο τον πρόεδρο των ΗΠΑ. Κάτι η ευκαιρία που δίνουν τα social media στον «τρελό του χωριού» να βρίσκει εθνικό βήμα και ακροατήριο και στον συνωμότη να δικτυώνει την επιρροή του. Κάτι η φοβερή εμπειρία της πανδημίας που έφερε, μέσω της αντιεμβολιαστικής συνωμοσιολογίας, νέα και ευρύτερα ακροατήρια στους μαυροφορεμένους ρήτορες του μίσους. Ολα αυτά μαζί δημιουργούν ένα ριζοσπαστικό ρεύμα που περνά τα σύνορα και συγκροτεί μια νέου τύπου απειλή για τις δημοκρατίες.

Μα η απειλή θα ήταν τόσο γελοία και ασήμαντη, όσο και οι φυσικοί φορείς της, αν οι δημοκρατίες δεν εμφανίζονταν τόσο αδύναμες, τόσο εκτεθειμένες σε κινδύνους. Αν η φιλελεύθερη δημοκρατία στον κόσμο δεν βρισκόταν σε υποχώρηση, αν ο αριθμός των δημοκρατικών καθεστώτων δεν είχε αισθητά υποχωρήσει σε σχέση με το ιστορικό υψηλό του 2007-08, αν στο εσωτερικό των δημοκρατιών δεν καταγραφόταν μια μετρήσιμη πτώση του επιπέδου των ελευθεριών και των δικαιωμάτων, αν το μοντέλο της «αυταρχικής δημοκρατίας» δεν γνώριζε μια κάποια άνθηση. Κι αν οι ακραίοι νοσταλγοί της βίαιης ανατροπής του «συστήματος» δεν συναντιόντουσαν με ένα εκλογικό σώμα που διευρύνεται και τείνει να μεταφέρει ακραίους σχηματισμούς της ριζοσπαστικής Ακροδεξιάς στο πολιτικό mainstream. Η εγκατάσταση της Μελόνι στο Palazzo Chigi είναι ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αλλά και το ισπανικό Vox, που από 0,20% που συγκέντρωσε το 2016 καταγράφεται τώρα σε όλες τις δημοσκοπήσεις με πάνω από 15%.

Γιατί συμβαίνει αυτό; είναι ένα ερώτημα που δεν παίρνει εύκολες, βιαστικές, κλισέ απαντήσεις. Μα απ’ όσες απαντήσεις έχω ακούσει, η πειστικότερη – έστω κι αν δεν τα εξηγεί όλα – είναι πως ο κόσμος των φιλελεύθερων δημοκρατιών ξέχασε, στην κρίση του 2008 (που για εμάς κράτησε ως το 2019), το βασικό δίδαγμα της προηγούμενης μεγάλης κρίσης του 1929. Πως η μεγάλη διεύρυνση των ανισοτήτων είναι ο μεγάλος πολλαπλασιαστής μιας οικονομικής κρίσης. Για τέσσερις δεκαετίες η Αμερική και μαζί της όλη η Δύση πορευόταν με πυξίδα πολιτικές συγκράτησης, άμβλυνσης των ανισοτήτων. Το μάθημα ξεχάστηκε. Οι ανισότητες, αντί να περιοριστούν, διευρύνονται έπειτα από κάθε κρίση – μετά το 2008, μετά την πανδημία επίσης.

Αλλά αν κατέβουμε από τα μεγάλα της μακροοικονομίας στα τρέχοντα της καθημερινής πολιτικής, υπάρχει μια αμεσότερη απάντηση που δεν μπορεί να υποτιμηθεί: πως οι πολιτικές δυνάμεις συχνά πολιτεύονται ωσάν να μη συναισθάνονται την απειλή, παίζουν το παιχνίδι της διεκδίκησης της εξουσίας ωσάν οι κανόνες του παιχνιδιού οι ίδιοι να μην κινδύνευαν με ανατροπή, ωσάν το πολιτικό σύστημα να ήταν ασφαλές, αεροστεγές, άτρωτο από την καταρράκωση της εμπιστοσύνης, την απογοήτευση από τη δημοκρατία που πάνω της ιππεύει η έφοδος της ριζοσπαστικής Ακροδεξιάς.

Κι εμείς; Αισθάνομαι γύρω μου να κυριαρχεί η πεποίθηση ότι ως προσφάτως νοσήσαντες έχουμε ανοσία. Οτι η παραλίγο θανάσιμη εμπειρία της Χρυσής Αυγής και η δικαστική και πολιτική της καταδίκη μάς δίνουν μια αποτελεσματική ασπίδα απέναντι σε τέτοιους κινδύνους. Μπορεί, αλλά η ανοσία δεν κρατά πολύ. Ισως αγγίζουμε τα όριά της. Αλλά από τον τρόπο που τα πολιτικά κόμματα, τα δύο μεγαλύτερα τουλάχιστον, ετοιμάζονται να δώσουν την εκλογική τους μάχη, από την επένδυση που κάνουν (ξανά) στο παιχνίδι της τοξικής πόλωσης – και η προχθεσινή συζήτηση στη Βουλή ήταν ένα τέτοιο δείγμα -, φαίνεται να πιστεύουν πως το σύστημα, εντός του οποίου συνυπάρχουν, είναι άτρωτο. Δεν είναι.