Από τα fake news… {LF}στη fake reality

Ο όρος fake news εισέβαλε στην καθομιλουμένη το 2016, αλλά οι ρίζες του φαινομένου βρίσκονται αρκετά μακριά. Τον Αύγουστο του 1835 η εφημερίδα «New York Sun» δημοσίευσε μια σειρά ιστοριών σύμφωνα με τις οποίες ένας εξωγήινος πολιτισμός είχε αναπτυχθεί στη Σελήνη. Το 2016 όμως ο κόσμος αντιλήφθηκε πως η προπαγάνδα και αυτό που συνηθίσαμε στα χρόνια που ακολούθησαν να περιγράφουμε ως fake news είχαν βρει πρόσφορο έδαφος να αναπτυχθούν στο Διαδίκτυο.

Τα fake news είναι εν πολλοίς παράγωγο της μετάβασης από τα social networks, προ είκοσι ετών, στα social media των λίγων προηγούμενων ετών. Από το Facebook των συναντήσεων με παλιούς συμμαθητές περάσαμε σταδιακά στο απόλυτο ΜΜΕ της διάχυσης πάσης φύσεως (αδιασταύρωτης) είδησης.

Ας μείνουμε όμως λίγο ακόμα στα fake news. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει συντελεστεί ένας εκδημοκρατισμός της τεχνολογίας και έχει αλλάξει ο τρόπος πρόσβασης στην πληροφορία. Αυτό είναι θετικό για τη Δημοκρατία. Θα πρέπει, όμως, να αναγνωρίσουμε ότι αυτό το χαρακτηριστικό το εκμεταλλεύονται κακόβουλα όσοι παράγουν παραπληροφόρηση και προπαγάνδα. Τα fake news προϋπήρχαν και μπορεί να ήταν πιο δύσκολη η διάχυσή τους, όμως ήταν και πιο δύσκολη η αντιμετώπισή τους. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι αποδυναμώθηκαν οι θεσμικά υπεύθυνοι και επαγγελματικά αρμόδιοι «μεσάζοντες» της είδησης. Ο Τύπος. Η γνώση των «ειδικών», που ήταν ακριβή, αντικαταστάθηκε από τη γνώση του πλήθους. Μπορεί κανείς να βρει τα πάντα στη Wikipedia, όμως συχνά οι πληροφορίες της χρειάζονται διασταύρωση. Η σοφία του πλήθους βοηθά κυρίως όταν τα πράγματα είναι απλά, όταν όμως γίνουν πιο σύνθετα τότε η γνώμη των ειδικών είναι απαραίτητη.

Το ερώτημα που θα κυριαρχήσει πλέον είναι αν θα υπάρξει επιστροφή στην παλιά κατάσταση με έναν Τύπο επανακάμπτοντα όπως τον γνωρίζαμε ή θα προχωρήσουμε στη νέα φάση ενός πιο ώριμου Internet, με τον Τύπο να αποκτά ύστερα από όλη αυτή τη διαδικασία ωρίμανσης έναν ακόμα πιο ουσιαστικό ρόλο για τις δημοκρατίες μας.

Το φαινόμενο των fake news είναι μια μορφή… fake. Στο μέλλον θα έχουμε να αντιμετωπίσουμε ακόμα πιο σύνθετες και θεσμικά απαιτητικές μορφές fake. Αν συνυπολογίσουμε την εκθετική αύξηση της τεχνολογίας και τις νέες μορφές επικοινωνίας που αναδεικνύονται, όπως το Metaverse, καθίσταται πολύ πιθανό το ενδεχόμενο τα fake news να οδηγήσουν σταδιακά σε μια fake reality. Δεν θα παράγει, απλώς, κανείς τα δικά του γεγονότα, αλλά τη δική του πραγματικότητα. Την εναλλακτική, την αμιγώς ψηφιακή, χωρίς να έχει καν επαφή με την… «πραγματική πραγματικότητα». Η τάση, άλλωστε, ενίσχυσης των echo chambers, όπου δημιουργείται η ψευδαίσθηση πως επειδή επικρατεί η ίδια άποψη, η άποψη αυτή να είναι επικρατούσα ή ιδιαίτερα δημοφιλής, λειτουργεί ως εκκολαπτήριο συνθηκών fake reality.

Χρειάζεται εμπεριστατωμένη δημόσια συζήτηση για την εξέλιξη του Διαδικτύου και τη μετάβαση στο Web 3. Διαθέτουμε τη γνώση και την εμπειρία για να δημιουργήσουμε τις κατάλληλες προϋποθέσεις θεσμικής και δεοντολογικής συμπεριφοράς. Κυρίως όμως χρειαζόμαστε διά βίου media literacy και futures literacy. Διαρκή εκπαίδευση όλων στα νέα μέσα και τη χρήση τους.

Ο Γιάννης Μαστρογεωργίου είναι Ειδικός Γραμματέας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού.