«Η αγία οικογένεια εδώ και πολλά χρόνια έχει καταρρεύσει»

Eνα αφανισμένο πτηνό αναστατώνει τις ετοιμασίες γάμου σε μία ήδη ταραγμένη οικογένεια, την οποία τριγυρίζουν νέοι άνθρωποι του μόχθου, πρόσφυγες και μετανάστες και άλλοι χαρακτήρες των μοντέρνων καιρών που ξαναμοιράζουν την τράπουλα της ταυτότητας και της κοινωνικής συνθήκης. Κάτι φυσιολογικό δηλαδή για τον Πάνο Κούτρα, ο οποίος συνταίριαξε στη νέα του ταινία, το «Dodo», μαύρα φεγγάρια και φωτεινά όνειρα αυξάνοντας τα κινηματογραφικά παραμύθια ενηλίκων στα οποία επιδίδεται από το 1999 παρουσιάζοντας την «Επίθεση του γιγαντιαίου μουσακά», την «Αληθινή ζωή», (2004), την προχωρημένη «Στρέλλα» (2009) που η χρηματοδότησή της απορρίφθηκε δύο φορές από το Κέντρο Κινηματογράφου και το «Xenia» (2014). Αυτή η ταινία ενηλικίωσης που ταξίδεψε σε αρκετά φεστιβάλ του εξωτερικού προετοίμασε και τη φαντασμαγορική εμφάνιση του σκηνοθέτη μαζί με όλο το κάστινγκ του «Dodo» στο κόκκινο χαλί του Φεστιβάλ Καννών τον περασμένο Μάιο.

Στο παλαιού τύπου αρχοντικό ζαχαροπλαστείο όπου συναντιόμαστε, αντιστεκόμαστε στη δημοφιλή ευωδιά της ψημένης ζάχαρης που κυριεύει τον χώρο και πίνοντας ευεργετικό χυμό πορτοκάλι και τονωτικό εσπρέσο μιλάμε για τη δυσκολία του να είσαι κατά κάποιον τρόπο ενηλικιωμένο παιδί και να κάνεις ταινίες που η ποιότητά τους φαίνεται ακόμη και στην ειδική επιλογή φτερών για την κατασκευή του πολύχρωμου «Dodo».

«Ηταν όλα δύσκολα. Εφυγαν άνθρωποι που είτε δούλευαν είτε παρακολουθούσαν από κοντά την ταινία. Το κάναμε όσο καλύτερα μπορούσαμε. Είχε μεγάλο συντονισμό, κάναμε στάσεις Covid, ξαναρχίζαμε. Το υπέρ της ταινίας ήταν οι ηθοποιοί. Το να συγκεντρώσεις 14 ανθρώπους μαζί σε έναν χώρο, να βρεθούν σωματικά, να το χειριστείς σκηνοθετικά, ήταν δύσκολο. Ολοι τους όμως ήταν ενθουσιασμένοι με αυτό που γινόταν και έδωσε ώθηση να υπερβούμε τα προβλήματα. Τώρα που βλέπω τη διαδικασία των γυρισμάτων από απόσταση νομίζω ότι λόγω Covid, επειδή ήμασταν σε καραντίνες και τα θέατρα ήταν κλειστά, οι ηθοποιοί είχαν ένα άχτι, θα λέγαμε, να παίξουν. Κι επειδή η ταινία κλείνει το μάτι στο θέατρο, ήθελα ένα «κεκλεισμένων των θυρών», ένα huis – clos, νομίζω ότι βρέθηκαν στο στοιχείο τους. Ηταν αυτοί που και σε στιγμές απογοήτευσης μου έδιναν κουράγιο με την ενέργειά τους για να κάνουμε το φιλμ».

Πώς τον έφτιαξες τον Dodo σου;

Κοίτα, είναι ένα πουλί που έχει υπάρξει. Εχουμε άπειρες απεικονίσεις του. Εχω γίνει Dodo-λόγος, έκανα πολύ έρευνα και συνεργάστηκα με μία παλαιοντολόγο επιστήμονα από το Βέλγιο. Εχει εξαφανιστεί εδώ και 300 χρόνια, το σκότωσαν οι πρώτοι άποικοι που πήγαν στο νησί του Μαυρίκιου και μέσα σε 80 χρόνια εξολόθρευσαν όλα τα dodo. Ηταν ένα πουλί που ζούσε σε ακατοίκητο από ανθρώπους νησί. Δεν είχε φόβο για τους ανθρώπους και τους πλησίαζε. Αυτό και μόνο το στοιχείο με ενέπνευσε για την ιστορία της ταινίας. Ηταν λιγάκι θύμα και λίγο ο εξολοθρευτής άγγελος.

Ενας καλός δαίμονας για το σπιτικό;

Στο τέλος αυτό καταλαβαίνουμε. Οτι πρέπει να το σώσουν για να πάνε μπροστά.

Πώς βρήκες τους πρόσφυγες;

Οπως σε όλες μου τις ταινίες προσπαθώ να απεικονίζονται μειονότητες και να βρίσκω ανθρώπους που ανήκουν εκεί. Γιατί πιστεύω ότι πρέπει να φαίνονται και να ακούγεται η φωνή τους. Το ίδιο έγινε και με το «Ξενία», για την οποία ήθελα δύο παιδιά δεύτερης γενιάς Αλβανούς. Εψαξα πολύ. Σε αυτό το φιλμ έψαξα επίσης πολύ, γιατί έπρεπε να είναι σύρος πρόσφυγας και να μιλάει γαλλικά. Οπότε έψαξα στη Γαλλία και τον βρήκα. Ο Αχμάντ έχει μία απίστευτη ιστορία: έκανε όλο το ταξίδι, καθώς ήρθε από την Τουρκία με φουσκωτό στη Λέσβο. Από τη Λέσβο ήρθε στην Αθήνα και από την Αθήνα το 2016 πήγε στη ζούγκλα της Ειδομένης και μπήκε στο τελευταίο λεωφορείο. Μετά έκλεισαν τα σύνορα. Πήγε στο Παρίσι και την επόμενη χρονιά βγήκε «μοντέλο της χρονιάς» από τη «Vogue». Οταν ξεκίνησα το κάστινγκ δούλευε ήδη στη μόδα. Κάναμε πολλά δοκιμαστικά γιατί δεν ήξερα πώς παίζει. Το μικρό κορίτσι ήταν στην Ελλάδα από μία οικογένεια σύρων προσφύγων – τώρα όλοι τους βρίσκονται στο Λονδίνο – και το βρήκαν για το κάστινγκ η Σωτηρία Μαρίνη και ο Ακης Γουρζουλίδης, οι οποίοι πράγματι έκαναν υπέροχη δουλειά. Και η Αννα είναι επίσης Γεωργιανή. Ηρθε 14 ετών με τα πόδια από τη Γεωργία. Εχουν όλοι τους τρομερές ιστορίες και χαίρομαι πολύ που παίζουν στην ταινία.

Σου αρέσουν τα μείγματα των ανθρώπων;

Αισθάνομαι ότι αυτό είναι η κοινωνία. Οι ιστορίες μου, όσο υπερβολικές και απίθανες φαντάζουν, μπαίνουν σε ένα πλαίσιο ρεαλιστικό, γιατί αυτό είναι η ζωή μου.

Ισως αυτό που νομίζεις υπερβολικό στοιχείο φαίνεται να αντανακλά σε μεγάλο βαθμό την ελληνική οικογένεια.

Οι οικογένειες είναι θέμα μεγάλο, όχι μόνο ελληνικό. Αυτό ενώνει τους κινηματογραφιστές της γενιάς μας. Γιατί όλοι με κάποιον τρόπο μιλάνε για την οικογένεια. Νομίζω ότι όταν αρχίζουν να πέφτουν οι μάσκες – και συνέβη τα τελευταία χρόνια – τότε θα μιλήσεις για εκείνο από όπου ξεκινάει η παθογένεια. Ε και το πρόβλημα ξεκινά μέσα από την οικογένεια. Ωστόσο υπάρχει ακόμη μεγάλη υποκρισία και προσπάθεια να συγκρατήσουμε την αγία οικογένεια, ενώ εδώ και πολλά χρόνια έχει καταρρεύσει. Η επικαιρότητα μας τροφοδοτεί με πολλά επεισόδια. Θέλω να πω όμως ότι αυτό συνέβαινε πάντα, απλά δεν λεγόταν. Τουλάχιστον ενώ υπάρχει τόση φρίκη γύρω μας ζούμε πλέον σε μία εποχή που μπορούμε να μιλήσουμε, να εναντιωθούμε, ακόμη και να λογομαχήσουμε γι’ αυτά τα τρομερά πράγματα. Στην Ευρώπη βέβαια, όχι στη Ρωσία.

Βοηθά ο σουρεαλισμός της τέχνης στο άνοιγμα αυτής της συζήτησης;

Αυτός ήταν και είναι ο ρόλος της τέχνης γενικά: να προηγείται δείχνοντας μία εικόνα του κόσμου που είναι εκεί, αόρατη και δεν τη βλέπουμε. Ή δεν θέλουμε να ακούσουμε. Νομίζω ότι η ζωή μου ήταν απολύτως σουρεαλιστική γι’ αυτό και λέω ότι κάνω ταινίες τρομερά νατουραλιστικές. Και το όνειρο και το μη ρεαλιστικό είναι μέρος της καθημερινότητάς μου. Υπάρχει σε όλους μας, αρκεί να το δεις.

Σου αρέσει να κάθεσαι στα καφέ και να παρατηρείς τον κόσμο;

Είμαι πολύ νευρικός για να καθίσω κάπου μόνος μου, ούτε στην Αθήνα, ούτε στο Παρίσι, όπου βγαίνουν όλοι τους με τα κομπιούτερ. Αν δεν έχω κάτι να με βιδώσει στην καρέκλα, δεν μπορώ να καθίσω πάνω από πέντε λεπτά. Αλλωστε τώρα πια δεν γνωρίζω ανθρώπους. Ο κύκλος των φίλων έχει κλείσει. Εχω πολύ καλούς φίλους, με ακολουθούν χρόνια, έχω και έναν σύντροφο, δύσκολα λοιπόν κάνω νέες παρέες.

Πολλοί από αυτούς τους φίλους μπήκαν στην «Επίθεση του Γιγαντιαίου Μουσακά».

Μου πήρε τριάμισι χρόνια να την τελειώσω. Είχα άγνοια κινδύνου, μόλις είχα τελειώσει τις σπουδές στο Παρίσι και επέστρεψα στην Ελλάδα νιώθοντας ότι είχα ανοιχτούς λογαριασμούς. Εδώ ήταν δηλαδή η χώρα μου, ο τόπος μου. Και το κατάλαβα τότε, γιατί από την παιδική μου ηλικία πηγαινοερχόμουν. Μου είχε κάνει λοιπόν μεγάλη εντύπωση η Αθήνα, γιατί ξαναέβρισκα μία πόλη την εποχή των χρυσών αγελάδων. Ήμουν πολύ ενθουσιασμένος αλλά ταυτόχρονα έβλεπα και κάτι νοσηρό. Το οποίο υπάρχει στον «Μουσακά» ως ένα κομμάτι μουσακάς που επιτίθεται με τοξικά λάδια και σκοτώνει κόσμο. Είναι αστείο γιατί χρόνια μετά, το 2012, η «Monde Diplomatique» αναφέρθηκε σε πλάνα αυτής της ταινίας για να συγκρίνει την κατάσταση που είχε προκαλέσει η κρίση στην Ελλάδα. Σαν την ταινία που κατέγραψε τη γέννηση της κρίσης.

Ηταν προφητική λοιπόν η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία σου;

Οχι, δεν είμαι προφήτης. Απλά όπως όλοι οι καλλιτέχνες που ψάχνονται και δουλεύουν στο μυαλό τους τις εικόνες γύρω τους, ήταν για μένα προφανές. Επειδή ερχόμουν από τη Γαλλία και είχα μία απόσταση, είδα ξεκάθαρα αυτή τη νοσηρή πραγματικότητα. Και ως φαν των b-movies και ταινιών τρόμου της δεκαετίας του ’50 με ιστορίες γύρω από το κακό που συνήθως ερχόταν από τη Ρωσία, το υπερπέραν ή ήταν πυρηνικό και εξαιτίας του εμφανίζονταν υπερμεγέθη έντομα που επιτίθενται σε μία κοινωνία, είχα την ανάλογη προσέγγιση για τον «Μουσακά».

Αθήνα ή Παρίσι;

Ζω ανάμεσα. Κατά περιόδους όταν κάνω τα γυρίσματα είμαι εδώ στην Αθήνα. Ολο το μοντάζ και το post production το επεξεργάζομαι στη Γαλλία και όταν γράφω… εξαρτάται. Το σενάριο αυτής της ταινίας το τελείωσα στην Αίγινα.

Υπερβάλλεις με τις δυνάμεις του εαυτού σου;

Πάρα πολύ. Ακολουθώ ένα συγκεκριμένο σχήμα βάζοντας πολύ δύσκολους στόχους, γιατί μέσα από την επίλυση αυτών των δύσκολων καταστάσεων αισθάνομαι ότι δικαιώνομαι. Αλλά το σινεμά παραμένει να είναι δύσκολο επάγγελμα.

Το Netflix ωφέλησε ή κατέστρεψε τη μαστοριά του σινεμά;

Πρώτα από όλα άλλαξε ο κόσμος. Και έχει αλλάξει και ο μηχανισμός του σινεμά. Οχι όμως το story telling. Οι ιστορίες δεν θα πάψουν να υπάρχουν. Απλά η αίθουσα του κινηματογράφου δεν είναι πια αυτό που ήταν. Ακόμη κι εγώ δεν πηγαίνω που ήμουν άρρωστος σινεφίλ κάνοντας σκασιαρχείο από τη σχολή κινηματογράφου για να βλέπω ταινίες. Τώρα πια οι ταινίες γίνονται και ανεβαίνουν στην πλατφόρμα.

Και η αφήγηση, το story telling, θα τα καταφέρει;

Είναι αυτό που αγαπώ και αυτό που προσπαθώ να αποδώσω. Παλιότερα ήταν τα γουέστερν, πιο πριν ήταν οι ταινίες οι λεγόμενες «peplum» γύρω από ιστορίες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τώρα είναι η περίοδος των υπερηρώων. Κάθε εποχή βρίσκει το είδος της για να απευθύνεται στα μεγάλα κοινά, τα οποία σήμερα καταναλώνουν σειρές.

Θα σε ενδιέφερε να κάνεις σειρά;

Χμμ, δεν θα το κυνηγήσω, αλλά αν έρθει θα το σκεφτώ. Πάντα σκέφτομαι δίωρα γι’ αυτό και δεν μπορώ να δω μία ιστορία με μεγάλη διάρκεια. Ισως αυτό είναι που με κουράζει στις σειρές, το binge watching. Το θεωρώ περιττό να γίνονται περισσότερα επεισόδια, όταν μπορείς να πεις την ιστορία σε λιγότερο χρόνο. Ολη η ζωή μπορεί να χωρέσει σε δύο ώρες. Ή σε λιγότερο. Μία στιγμή αρκεί.