Πώς το Αρχείο του Ινστιτούτου Γκαίτε «έστησε» μια εγκατάσταση

Ανοιξε τις πόρτες του μόλις λίγους μήνες αφότου είχε αρθεί η εμπόλεμη κατάσταση Ελλάδας και Γερμανίας και είναι ο πρώτος  φορέας με πολιτιστικό και εκπαιδευτικό πρόσημο που ίδρυσε η κεντρικοευρωπαϊκή χώρα εκτός των συνόρων της. Είναι ο χώρος όπου ο πρωτοπόρος συνθέτης Ιάννης Ξενάκης έκανε την πρώτη του δημόσια εμφάνιση στην Ελλάδα, στις 13 Νοεμβρίου 1974, και στο φουαγέ του η Πίνα Μπάους συνάντησε νεαρούς χορευτές το 2001. Ο λόγος για το Ινστιτούτο Γκαίτε Αθηνών που φέτος συμπληρώνει 70 χρόνια παρουσίας στην πόλη. Και με την ευκαιρία των γενεθλίων του επέτρεψε στους εικαστικούς Ινώ Βαρβαρίτη και Γιάννη Δελαγραμμάτικα να κάνουν μια «βουτιά» στο αναλογικό πολιτιστικό του αρχείο ώστε να δημιουργήσουν την εγκατάσταση «Tόπος εύρεσης: Γκαίτε, Ομήρου. Σημειακές αρχειακές συγκλίσεις» την οποία ο επισκέπτης καλείται να ανακαλύψει σε διαφορετικές γωνιές του κτιρίου.

Περίπου τέσσερις μήνες χρειάστηκαν οι δύο καλλιτέχνες για να μελετήσουν φωτογραφίες, προγράμματα, προσκλήσεις, φυλλάδια, εκδόσεις, καταλόγους από πολιτιστικές δράσεις που (συν)διοργάνωσε ή/και υποστήριξε το Ινστιτούτο καθ’ όλη τη διάρκεια λειτουργίας του στην Αθήνα και να διερευνήσουν «τις σημασιολογικές δυνατότητες και τους αφηγηματικούς μετασχηματισμούς του πολιτιστικού αρχείου του οργανισμού», όπως υποστηρίζουν, για να δημιουργήσουν την εγκατάστασή τους που αποτελείται από πέντε σταθμούς.

Εκεί ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να εντοπίσει την πολυπρισματική δράση του Ινστιτούτου Γκαίτε από την ίδρυσή του το 1952 έως το 2001 (οι δημιουργοί της εγκατάστασης επέλεξαν να μην εντάξουν στο έργο τους πολύ πρόσφατες δράσεις) σε συνάρτηση με σημαντικά γεγονότα που συνέβησαν στην εγχώρια ή ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Και να «ανακαλύψει» ότι το Ινστιτούτο – που δεν ήταν πάντα στο κτίριο της οδού Ομήρου 14, αλλά είχε φιλοξενηθεί και σε κτίρια των οδών Φειδίου και Ακαδημίας – κατά την περίοδο της δικτατορίας λειτουργούσε ως καταφύγιο προοδευτικών καλλιτεχνών και ασκούσε με τις πολιτιστικές δράσεις του έντονη κριτική για την καταπάτηση των ατομικών ελευθεριών στην Ελλάδα.

Ταχτσής και Λυμπεράκη

Χαρακτηριστικό παράδειγμα το υλικό από την έκθεση των Νέων Ρεαλιστών (Γιάννης Βαλαβανίδης, Κλεοπάτρα Δίγκα, Κυριάκος Κατζουράκης, Χρόνης Μπότσογλου και Γιάννης Ψυχοπαίδης) το 1972, οι οποίοι με πνεύμα έντονης αμφισβήτησης της πολιτικής πραγματικότητας προκαλούσαν τη δυσφορία της Ασφάλειας. Η έκθεση όχι μόνο προστατεύθηκε από τον πολιτιστικό ακόλουθο του Ινστιτούτου Γιοχάνες Βάισερτ, αλλά παρατάθηκε λόγω της μεγάλης προσέλευσης κοινού. Σε άλλο σημείο, οι επισκέπτες μπορούν οπτικά να «ξεφυλλίσουν» βιβλία επισκεπτών της περιόδου 1968-69, όπου μπορούν και να δουν υπογραφές προσωπικοτήτων όπως ο Κώστας Ταχτσής, ο Θάνος Βελούδιος και η Μαργαρίτα Λυμπεράκη, αλλά και αντικαθεστωτικά σχόλια φοιτητών. Να πληροφορηθούν για την πρωτοποριακή έκθεση «Τέχνη των Υπολογιστών» που διοργανώθηκε το 1972 από το Αθηναϊκό Κέντρο Οικιστικής (τμήμα του Αθηναϊκού Τεχνολογικού Ινστιτούτου που ίδρυσε το 1959 ο αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Κωνσταντίνος  Δοξιάδης) σε συνεργασία με το Εργαστήρι Σύγχρονης Τέχνης του Ινστιτούτου Γκαίτε, αλλά και για τα σεμινάρια που πραγματοποιήθηκαν τη δεκαετία του 1980 σε συνεργασία με το τότε υπουργείο Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος επί Αντώνη Τρίτση με θέματα που είναι ακόμη και σήμερα εξαιρετικά επίκαιρα όπως «Εναπόθεση και Επαναχρησιμοποίηση των Απορριμμάτων» (Μάιος 1984) και «Διαχείριση των Υγρών Αποβλήτων» (Δεκέμβριος 1984).

Για όσους θα ήθελαν να εντρυφήσουν περισσότερο στην επετειακή εγκατάσταση, μπορούν να παρακολουθήσουν τις δωρεάν οργανωμένες ξεναγήσεις που έχουν προγραμματιστεί για τις 3, 10, 22 Νοεμβρίου, 1, 15, 22 Δεκεμβρίου στις 18.00, στα ελληνικά και στα αγγλικά, διάρκειας 30 λεπτών. Απαραίτητη η δήλωση συμμετοχής στο: prog-athen@goethe.de.