Εκκληση στους Ρώσους

Παρά τις καθημερινές δηλώσεις και κάποιες πρωτοβουλίες -όπως η συνάντηση του Εμανουέλ Μακρόν με τον Σέρτζο Ματαρέλα και τον Πάπα Φραγκίσκο στη Ρώμη την περασμένη Κυριακή- νομίζω ότι δεν γίνονται οι απαραίτητες διπλωματικές κινήσεις για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία. Εξάλλου, τις τελευταίες μέρες δείξαμε υπερβολική αισιοδοξία αν και ξέρουμε πως η Ρωσία διαθέτει στρατιωτικές εφεδρείες και πως ο Βλαντιμίρ Πούτιν δεν έχει ενδοιασμούς σχετικά με τη χρήση πυρηνικών όπλων. Αν δεν πήρε τη μοιραία απόφαση μέχρι τώρα ήταν επειδή πίστευε ότι η εκστρατεία του θα ήταν περίπατος· ήθελε να κρατήσει τον πόλεμο μακριά από τους Ρώσους· απέφυγε, ή ανέβαλε, να διαταράξει την καθημερινότητά τους. Η συνέχιση της ομαλότητας θα εξασφάλιζε την εύνοια ή την ουδετερότητά τους έναντι των στρατιωτικών επιχειρήσεων και του ίδιου. Σύμφωνα με το στερεότυπο, οι Ρώσοι είναι απαθείς, κι όταν δεν είναι ρέπουν προς την τυφλή βία -όλα τα στερεότυπα έχουν κάποια βάση.

Οι στρατιωτικές εφεδρείες δεν είναι απεριόριστες αλλά ο ρωσικός αμοραλισμός μπορεί να οδηγήσει σε αδιανόητες φρικαλεότητες. Όσο παρατείνεται ο πόλεμος, η Ρωσία θα εξαγριώνεται: η μοναδική ελπίδα για την Ουκρανία και για όλους εμάς είναι να στραφούν οι Ρώσοι εναντίον του καθεστώτος Πούτιν επειδή ο πόλεμος θα αρχίσει να τους αφορά με διαδοχικές επιστρατεύσεις, δυσάρεστες οικονομικές συνέπειες, ή ακόμα και πυρηνικό νέφος στο ρωσικό έδαφος. Αν ο Πούτιν διαπράξει στρατηγικά σφάλματα που θα τους εκθέσουν ακόμα χειρότερα στον διεθνή χώρο η διαδικασία μπορεί να επιταχυνθεί: οι Ρώσοι, αν και «γενετικά» εθνικιστές, είναι πολύ ευαίσθητοι ως προς τη δημόσια εικόνα τους -καμαρώνουν υπέρμετρα για την ιστορία τους και επιζητούν σεβασμό. Άλλωστε, αυτό είναι το σημείο όπου χάθηκε το στοίχημα της ισορροπίας δυνάμεων: ήταν εύκολο να χαθεί· όπως είπα, η Ρωσία απαιτούσε ανέκαθεν αναγνώριση και δέος.

Οφείλουμε να προσέξουμε δύο πράγματα. Το πρώτο είναι να μη βιαστούμε να αναφωνήσουμε «οὐαὶ τοῖς ἡττημένοις» για τους Ρώσους διότι θα αντιδράσουν βάναυσα. Το δεύτερο είναι η επιτακτική ανάγκη να διαχωρίσουμε τους Ρώσους από την ηγεσία τους: δεν χρειάζεται να πιστεύουμε αυθεντικά σ’ αυτόν τον διαχωρισμό· κανείς δεν υποβάλλει τους διπλωμάτες σε τεστ αλήθειας. Χρειάζεται συμπεριφορά σώφρονος ανθρώπου μπροστά σε παράφρονες που έχουν πάθει κρίση: πρόσκληση για συζήτηση, πρακτική και χρησιμοθηρική διπλωματία· λίγη κολακεία, ένας υπαινιγμός απειλής, μια δυο υποσχέσεις, ένα σύνθημα: Ανάθεμα τον πόλεμο! Οι εκκωφαντικές δηλώσεις του Τζο Μπάιντεν, αν και ειλικρινείς και ίσως λυτρωτικές για τη δική μας πλευρά, δεν βοηθούν· είναι υπερβολικά αυθόρμητες, όχι σωστά ζυγισμένες και υπολογισμένες. Μου φαίνεται απαραίτητη μια διεθνής «έκκληση στους Ρώσους» -για παράδειγμα, σ’ εκείνους που τον Απρίλιο του 1986, στη Μόσχα, έκλαιγαν από συγκίνηση όταν ο Βλαντίμιρ Γκόροβιτς έπαιζε με τα μαγικά του δάχτυλα το 23ο κονσέρτο για πιάνο του Μότσαρτ· σ’ εκείνους που τον Μάιο του 2018 αποχαιρέτησαν τους Deep Purple στην Πετρούπολη· με λίγα λόγια, σε όσους θεωρούν τον ρωσικό πολιτισμό μέρος του ευρωπαϊκού. Αλλά και στους υπολοίπους που για μια στιγμή πίστεψαν ότι οι Ουκρανοί είναι ναρκομανείς Ναζί. Έχουμε απόλυτη ανάγκη από προπαγάνδα που να απαντά πολύ συγκεκριμένα στα ψέματα της ρωσικής ηγεσίας. Άλλωστε, δεν είμαι σίγουρη ότι μας συμφέρει να βγει η Ρωσία ηττημένη και ταπεινωμένη από αυτή την απαίσια ιστορία. Αν και της αξίζει η ήττα και η ταπείνωση, ένα φιάσκο που θα έχει επιβληθεί από τις δυτικές δυνάμεις θα επιδεινώσει την ήδη έξαλλη λειτουργία του μηχανισμού εθνικής συσπείρωσης: οι Ρώσοι πρέπει να καταλάβουν ότι ο εθνικισμός τους κρατάει μακριά από τον πολιτισμό και την ευημερία- αν αυξηθεί το χάσμα μεταξύ Ρωσίας και Δύσης η Ρωσία θα εξελιχθεί σε πολεμική μηχανή· όλο και πιο ψυχωτική, όλο και πιο επικίνδυνη. Γι’ αυτό, μια έκκληση στους Ρώσους, όχι στο καθεστώς Πούτιν, πρέπει να συντονιστεί από λεπτούς διπλωματικούς χειρισμούς που να υπογραμμίζουν τους κοινούς υπαρξιακούς κινδύνους -δημογραφία, οικονομία, περιβάλλον- και να ενοχοποιούν τον ίδιο τον Πούτιν αποφεύγοντας την ενοχοποίηση της «Ρωσίας». Η τρελή στρατιωτική περιπέτεια εναντίον της Ουκρανίας πρέπει να αποδοθεί στη διεφθαρμένη ηγεσία η οποία, αν απομυθοποιηθεί στα μάτια των Ρώσων, ίσως αποδυναμωθεί και καταρρεύσει.

Όπως γράφει ο Έντουαρντ Μποντ, είμαστε όλοι παιδιά του Μπάμπι Γιαρ, του Άουσβιτς και της Χιροσίμα: παρόμοια τρομακτικά γεγονότα περιμένουν να συμβούν. Οι συγκρούσεις του σήμερα δεν αντανακλούν τη διαλεκτική της κλασικής ελληνικής τραγωδίας όπου οι αντιτιθέμενοι είχαν, ο καθένας από την πλευρά του, βάσιμους ισχυρισμούς ως προς το τι ήταν δίκαιο και τι άδικο: στον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας δεν υπάρχουν διφορούμενα· υπάρχει όμως ένα ισοζύγιο κέρδους-ζημιάς που είναι ηθικά και πρακτικά επιβεβλημένο να ληφθεί υπόψη. Υπάρχει επίσης η περιβόητη «παγίδα του Θουκυδίδη» που αφορά εξίσου τη Ρωσία και τη Δύση -και που δεν πρέπει να λησμονούμε.

Το ηθικό δίδαγμα που μπορούμε να εξαγάγουμε για τον παρόντα χρόνο και χώρο είναι ότι οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ, η Δύση έχουν συμφέρον να χαμηλώσουν τους τόνους έναντι των εχθρών τους- για τον απλό λόγο ότι είναι αναξιόπιστοι ακριβώς όπως ήταν η Γερμανία το 1938. Οταν ο Μόλοτοφ υπέγραφε σύμφωνο μη επίθεσης με τον Ρίμπεντροπ πασχίζοντας να διατηρήσει την ειρήνη και να κερδίσει χρόνο, ίσως δεν είχε πλήρη συνείδηση αυτής της αναξιοπιστίας· ίσως πίστευε πραγματικά ότι ο Χίτλερ θα κρατούσε τον λόγο του. Αλλά τώρα πια δεν έχουμε αμφιβολία: από την απουσία δημοκρατίας απορρέει επιθετικότητα, αιφνιδιασμοί, παραλογισμοί, έλλειψη μέτρου που φτάνει σε ολέθρια άκρα. Ο Πούτιν έχει εμπλέξει τη Ρωσία σε ένα παραλήρημα ύβρεως· σαν εκείνο των Περσών που εισβάλλοντας στην Ελλάδα βεβήλωσαν τους βωμούς των θεών. Αυτό νομίζω πως πρέπει να είναι το διεθνές επιχείρημα που θα συνοδεύει την έκκληση προς τους Ρώσους και την υπενθύμιση της ίδιας τους της ιστορίας.