Ο κόσμος της τέχνης μέσα από τα γυαλιά – νυχτερίδα

Ο γερμανός φωτογράφος Στεφάν Μόουζες συνάντησε τη συλλέκτρια Πέγκι Γκούγκενχαϊμ στη Βενετία τον Απρίλιο του 1969, όταν η «τελευταία δούκισσα» του κόσμου της τέχνης, τότε 70 ετών, ήταν στην πιο σημαντική της στιγμή. Η διάσημη Πέγκι – έτσι απλά χωρίς επώνυμο – ξενάγησε τον φωτογράφο στη δική της Βενετία κοιτάζοντας τον φακό του πίσω από ένα εκκεντρικό ζευγάρι γυαλιά ηλίου που είχαν γίνει η υπογραφή της. Τα είχε φτιάξει ειδικά για εκείνη ο αμερικανός καλλιτέχνης Εντουαρντ Μέλκαρθ αντλώντας έμπνευση από μία νύμφη σκώρου και από τα απλωμένα φτερά των νυχτερίδων. Ο σκελετός των ιδιαίτερων γυαλιών αντικατόπτριζε το πάθος της για τη σουρεαλιστική και αφηρημένη τέχνη που συνέλεγε.

Οχι όμορφη, όχι φτωχή, αλλά ούτε και ευτυχισμένη. Η Πέγκι Γκούγκενχαϊμ είχε τις τέλειες αναλογίες χαρακτήρα για να γίνει μία ηγετική παρουσία στη μοντέρνα τέχνη του 20ού αιώνα. Αλλά και έναν ανήσυχο βίο για να εμπνεύσει βιογράφους και δημιουργούς να ασχοληθούν με την πλούσια εκκεντρική κληρονόμο που αγόρασε ένα Παλάτσο στη Βενετία για να εγκαταστήσει τα έργα της συλλογής της.

Το 1947, η Πέγκι Γκούγκενχαϊμ εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Βενετία, αγοράζοντας το Παλάτσο Βενιέ Ντέι Λεόνι και μετατρέποντάς το σε συγγραφικό και καλλιτεχνικό πόλο έλξης για εκατοντάδες εκπατρισμένους αμερικανούς και ευρωπαίους επισκέπτες. Την επόμενη χρονιά, η Μπιενάλε την κάλεσε για να παρουσιάσει τη συλλογή της στη διεθνή έκθεση σύγχρονης τέχνης. Για την περίσταση τής παραχωρήθηκε ο χώρος του ελληνικού περιπτέρου, καθώς η Ελλάδα λόγω του εμφυλίου πολέμου ήταν αδύνατον να συμμετάσχει. Η θερμή υποδοχή της πρώτης παρουσίασης έργων της «αμερικανικής εμπειρίας» του μοντερνισμού στην Ευρώπη χάρισε στην Πέγκι δημόσια αναγνώριση και αποδοχή. Τις δεκαετίες που ακολούθησαν ως τον θάνατό της, η συλλογή της ταξίδεψε στα σημαντικότερα μουσεία της Ευρώπης (Γκαλερί Τέιτ και Λούβρο) και στο μουσείο Γκούγκενχαϊμ της Νέας Υόρκης, το οποίο στο μεταξύ είχε ιδρύσει ο θείος της Σόλομον.

Βιβλία για την πλούσια κληρονόμο των αμερικανικών μεταλλείων χαλκού και την προσφορά της στην τέχνη έχουν γραφτεί πάρα πολλά. Η ίδια έγραψε την αυτοβιογραφία της, «Out of this Century» (το 1946 και μία συμπληρωματική έκδοση το 1979) για να προλάβει τις κρίσεις και απόψεις τρίτων προσώπων που εστίαζαν στη φιλαργυρία της, στη συναισθηματική της ανασφάλεια και στο χαμηλό καλλιτεχνικό της κριτήριο.

ΠΕΙΣΜΑ ΚΑΙ ΟΡΑΜΑ. Σεξ, λεφτά και προσβλητικοί άνδρες καλλιτέχνες υπογράμμισαν τη ζωή της αμερικανοεβραίας κληρονόμου. Στον βίο της τον τόνο έδωσε το πείσμα της να αφιερώσει τον εαυτό της και την περιουσία της σε ένα όραμα που η ίδια περιέγραφε ως «υπηρετώ το μέλλον αντί να καταγράφω το παρελθόν», με τα 300 έργα τέχνης που στεγάζονται στο μουσείο Πέγκι Γκούγκενχαϊμ της Βενετίας. Εργα τα οποία συνέλεξε στα χρόνια που έζησε στο μεσοπολεμικό Παρίσι και τη μεταπολεμική Νέα Υόρκη.

Κατά τον βιογράφο της, άγγλο ιστορικό Αντον Γκιλ και του έργου του «Πέγκι Γκούγκενχαϊμ. Εθισμένη στην Τέχνη» (εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2004), ο ξαφνικός και ηρωικός θάνατος του πατέρα της άδειασε τη δεκατετράχρονη Πέγκι από αυτοεκτίμηση. Ο Μπεν Γκούγκενχαϊμ πνίγηκε στο ναυάγιο του Τιτανικού και η είδηση αναστάτωσε τον ψυχισμό της Πέγκι, η οποία εξελίχθηκε σε μοναχική, επαναστατημένη νεαρή, που βασανιζόταν από την αυτογνωσία της μη κολακευτικής εμφάνισής της. Σε αυτά, προστέθηκαν οι δυσκολίες να είσαι Εβραία στην Αμερική, το άλμα μίας πλούσιας Γιάνκισσας προς την Ευρώπη και η πρόθεσή της να ενταχθεί στον κύκλο των μποέμ.

Υποδέχτηκε τον κόσμο των καλλιτεχνών της εποχής της με ένα αίσθημα χαμηλής αυτοεκτίμησης ανάμεικτης με επιθετικότητα. Με τη βοήθεια των χρημάτων της αγόρασε μία θέση ανάμεσά τους. Και στήριξε τρία από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά κινήματα των τελευταίων εκατό χρόνων, τον κυβισμό, τον σουρεαλισμό και τον αφαιρετικό εξπρεσιονισμό.

Ενας μύθος άρχισε να υφαίνεται γύρω από το όνομά της: ότι εκτός από συλλογή έργων τέχνης, έκανε και συλλογή ανδρών. Πρώτος γάμος ο γλύπτης και ζωγράφος Λόρενς Βάιλ, σημάδεψε τα χρόνια της στο Παρίσι, τότε που η Πέγκι έκανε συχνά πάρτι στο σπίτι της σερβίροντας φτηνό ουίσκι και πατατάκια στους απένταρους πλην ταλαντούχους νέους φίλους της. Ο Μαρξ Ερνστ, εκπρόσωπος του σουρεαλισμού, ακολούθησε για πολλά χρόνια ως σύντροφός της, μέχρι να τον πείσει η οικονομική της άνεση και να ενδώσει στον γάμο, όταν ζούσαν στη Νέα Υόρκη και η Πέγκι ξεκινούσε να υποστηρίζει τον Τζάκσον Πόλοκ και τους αμερικανούς εξπρεσιονιστές.

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ. Το εισόδημα που η Πέγκι Γκούγκενχαϊμ είχε στη διάθεσή της ήταν κάτι λιγότερο από εκείνο της αυτοκράτειρας της Ρωσίας, Μεγάλης Αικατερίνης. Στα 21 της κληρονόμησε 450.000 δολάρια από την περιουσία του πατέρα της και της απέφερε ετήσιο εισόδημα 22.500 δολάρια που με τους τόκους αυξήθηκε στο πέρασμα των χρόνων. Σε αυτό το κεφάλαιο προστέθηκαν τα 500.000 δολάρια από την κληρονομιά της μητέρας της και από το 1937 μπορούσε να επενδύσει σε μία εξαιρετική συλλογή με έργα που της σύστησε ο Βάιλ και ο Μαρσέλ Ντισάν από τους Πάουλ Κλέε, Χουάν Γκρι, Φερνάν Λεζέ, Βασίλι Καντίνσκι, Ζορζ Μπρακ, Χουάν Μιρό, Τζόρτζιο Ντε Κίρικο, Ρενέ Μαγκρίτ, Πάμπλο Πικάσο.

Στην επιστροφή της στη Νέα Υόρκη από το 1942 μέχρι το 1947 δημιούργησε την γκαλερί – μουσείο «Τέχνη του Αιώνα» όπου παρουσίαζε την ευρωπαϊκή της συλλογή φιλοξενώντας κατά καιρούς ανάμεσά τους σχεδόν όλους τους νέους αμερικάνους καλλιτέχνες. Τα μποέμ πάρτι της Πέγκι ήταν πολύωρα, με πλήθος κόσμου και πολύ ποτό. Σύχναζαν σε αυτά ο συνθέτης Βέρτζιλ Τόμσον, ο συγγραφέας Γουίλιαμ Σάρογιαν και ο κινηματογραφιστής Χανς Ρίχτερ. Στις παρυφές του κύκλου κινούνταν διάσημοι αθλητές, αστέρες του κινηματογράφου και του Μπρόντγουεϊ. Η Πέγκι ήταν καλή με τους ανθρώπους που γνώριζε και το ότι τους έφερνε σε επαφή της έδινε αυτοπεποίθηση και μία αίσθηση ότι ανήκε κάπου. Για εκείνη, αυτά είχαν σημασία. Πολύ περισσότερη μάλιστα από το να ασχοληθεί με τα παιδιά της, τον Σίνιμπαντ και την Πεγκίν. Η οποία είχε τη δύναμη να εξελιχθεί σε αξιόλογη ζωγράφο, αλλά η ασταθής σχέση με τη μητέρα της συνέβαλε στην αυτοκτονία της.