Μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα

Ο κόσμος βρίσκεται σε σημείο καμπής. Η υγειονομική πανδημία, ο πόλεμος στην Ουκρανία, το Μεταναστευτικό και η ενεργειακή κρίση αποτελούν τα εκρηκτικά στοιχεία μιας τεράστιας δοκιμασίας που θα διαφοροποιήσει καθοριστικά το ευρύτερο γεωπολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό περιβάλλον τις προσεχείς δεκαετίες.

Τα δεδομένα τα οποία βρίσκονται ενώπιόν μας είναι ανησυχητικά και, αναπόφευκτα, προβληματίζουν για το είδος και το εύρος των συνεπειών τους. Αυτά τα τέσσερα πολυδιάστατα ιστορικά γεγονότα των τελευταίων δύο ετών αναδεικνύουν μια νέα πραγματικότητα και οδηγούν αναπόφευκτα σε έναν νέο τρόπο ζωής, στον οποίο καλούμαστε να προσαρμοστούμε, όλοι οι πολίτες, όλων των χωρών και ασφαλώς όχι μόνον των ανεπτυγμένων Δυτικών κοινωνιών.

Μερικοί φιλόσοφοι έχουν ήδη αρχίσει να σκιαγραφούν αυτόν τον νέο τρόπο ζωής. Σε άρθρο του στη «Figaro» ο Pascal Bruckner επικεντρώνει στον τρόπο αντίδρασης της νέας γενιάς στην τριπλή συγκυρία πανδημίας, πολέμου και ενεργειακής κρίσης. Υπάρχει κατά τον γάλλο διανοούμενο πολύ έντονο το στοιχείο του «πανικού» στις αντιδράσεις των νέων ανθρώπων. Γίνονται κοινωνικά πιο «κλειστοί», φεύγουν από τα μεγάλα αστικά κέντρα για την επαρχία ή ακόμη και την ύπαιθρο, αναζητώντας είτε την εξ αποστάσεως εργασία όπου αυτή προσφέρεται ή ακόμη και απλές μορφές χειρωνακτικής εργασίας, αλλάζοντας ριζικά το επάγγελμά τους. Η δε πραγματικότητα που προσλαμβάνουν – εξαιτίας ακριβώς του φόβου που αισθάνονται για τον έξω κόσμο και τους υγειονομικούς ή άλλους κινδύνους – είναι αυτή που μεταφέρεται μέσω της οθόνης μιας τηλεόρασης, ενός κινητού τηλεφώνου ή ενός υπολογιστή. Είναι δηλαδή η πραγματικότητα της εικόνας.

Πραγματικά δεν γνωρίζω εάν αυτά ή ποια άλλα θα μπορούσαν να είναι τα χαρακτηριστικά του νέου τρόπου ζωής της επόμενης ημέρας μετά την τετραπλή δοκιμασία που βιώνουμε εξελικτικά. Φαντάζει όμως αποκρουστικός ένας τρόπος ζωής σε έναν κόσμο που θα χαρακτηρίζεται από την έλλειψη κοινωνικότητας και την κυριαρχία της ατομικής αποστασιοποίησης. Να περάσουμε δηλαδή σε μια εποχή στην οποία θα γείρει και πάλι η πλάστιγγα προς το εγώ, απομειώνοντας το εμείς. Χρειαζόμαστε την ενσυναίσθηση και την αλληλεγγύη. Στην πανδημία αναδείχθηκε η ουσιαστική συνεισφορά του κράτους πρόνοιας και εμπεδώθηκε στην πολιτεία, την επιστημονική κοινότητα και την κοινωνία η ανάγκη να επενδύουμε στα συστήματα δημόσιας υγείας, καθώς και στην έρευνα, ώστε να είμαστε προετοιμασμένοι για την επόμενη αντίστοιχη μεγάλη περιπέτεια. Θα ήταν ολέθριο να παραβλέψουμε τα επιστημονικά και τα εμπειρικά διδάγματα και να αφήσουμε να διευρυνθούν περαιτέρω οι ανισότητες στον κόσμο, να περιθωριοποιηθούν οι ευπαθείς ομάδες, να μείνουμε απαθείς ως αμυνόμενα κράτη στο Μεταναστευτικό και να γιγαντωθεί ο ατομικισμός μας. Μου φαντάζει ως εφιάλτης ότι ενδεχομένως στο μέλλον να δυσπιστούμε πιο πολύ απέναντι στην επιστήμη και να γοητευόμαστε μόνο από τα ψευδοϊδανικά που αναδεικνύουν ο υλισμός, η εικονική πραγματικότητα και ο λαϊκισμός που δυστυχώς επανακάμπτει στις περιόδους δοκιμασιών.

Παρατηρώντας ειδικότερα τον ρόλο της Ευρώπης στη διαμόρφωση του νέου τρόπου ζωής προκύπτει ότι η χώρα μας έχει μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να επιδιώξει έναν κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής ευρωπαϊκής πολιτικής. Και τούτο όχι μόνο σε θέματα που είναι προφανή, όπως η άμυνα και η ευρωπαϊκή ασφάλεια. Μέσα από τις κρίσεις της τελευταίας δεκαετίας η χώρα μας έχει επίσης αποκτήσει σημαντική «τεχνογνωσία» σε κρίσιμους τομείς πολιτικής, όπως η καταπολέμηση του λαϊκισμού και του νεοναζισμού, φιλοδοξεί δε να πρωτοπορήσει σε άλλους τομείς όπως η ανάπτυξη της πράσινης οικονομίας και ενέργειας, της έξυπνης γεωργίας και αλλού. Χαρακτηριστικό γεγονός των νέων δυνατοτήτων που ανοίγονται μπροστά μας είναι και η αναπτυσσόμενη τάση των βορειοευρωπαίων συμπολιτών μας να επιλέγουν την Ελλάδα ως τόπο χειμερινής διαμονής λόγω του εύκρατου κλίματος που καθιστά την ενεργειακή εξίσωση εμφανώς πιο διαχειρίσιμη. Αίφνης φέτος, η ζωή στον ευρωπαϊκό Νότο φαίνεται πιο ιδανική από ποτέ και άλλες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μεσογειακών κρατών έχουν ξεκινήσει ήδη μια σειρά από ανταγωνιστικές τουριστικές καμπάνιες, με στόχο να γοητεύσουν τους Ευρωπαίους του Βορρά που αναζητούν μια εναλλακτική στο τσουχτερό κρύο και το υψηλό κόστος διαβίωσης. Γιατί λοιπόν να μην αρχίσουμε να σκεφτόμαστε όχι πλέον τι μπορεί να κάνει η Ευρωπαϊκή Ενωση για εμάς αλλά πώς μπορούμε εμείς, ως δραστήριος εταίρος, να έχουμε ένα πιο δυναμικό παρόν την επόμενη ημέρα;

Η αλληλουχία των κρίσεων (οικονομική το 2008, πανδημία, πόλεμος, Προσφυγικό, Ενεργειακό) διαμορφώνει ένα νέο μοτίβο. Ισχυρό και συνάμα απειλητικό. Ενα μοτίβο συνεχόμενων κρίσεων που μας ωθεί στην ανάγκη ανευρέσεως αναχωμάτων σε γεωπολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Που μας ωθεί στην εγρήγορση και όχι στον εφησυχασμό. Ισως με τη σύσταση μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφάλειας, ενός νέου Consensus, όχι μόνο με ευρωπαϊκά αλλά με παγκόσμια χαρακτηριστικά, που βασικό συστατικό του θα είναι η διαρκής ανανέωση και επικαιροποίηση των συνθηκών λειτουργίας κρατών και συμμαχιών, στόχων και τρόπων επίτευξής της.

Να αναφέρω εδώ μία χαρακτηριστική φράση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη τις δύσκολες ώρες του Μαρτίου του 2020, όταν έμπαινε δυναμικά στη ζωή μας η πανδημία. «Είμαστε σε πόλεμο, με έναν εχθρό που είναι αόρατος» είχε πει στο διάγγελμά του και πρόσθεσε, μάλιστα, ότι και η οικονομία οφείλει να είναι «οικονομία πολέμου». Ενάμιση μήνα μετά, ανακοινώνοντας την αρχή της άρσης των μέτρων, θα επαναλάβει: «Οφείλουμε να συνεχίσουμε τον πόλεμο με τον αόρατο εχθρό, που θα παραμονεύει να χτυπήσει με τον παραμικρό εφησυχασμό».

Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνούμε πως αυτό το οποίο μας φοβίζει, είτε είναι πόλεμος είτε πανδημία είτε οικονομική ή ανθρωπιστική κρίση, όσο φοβερή και τρομερή και αν είναι, είναι στο χέρι μας, με πίστη στις ικανότητές μας, να μετατρέπουμε την κατάρα σε ευλογία. Να έχουμε εμπιστοσύνη στον Ανθρωπο και τις δημιουργικές του ικανότητες.

Ο Παναγιώτης Πικραμμένος είναι αντιπρόεδρος της κυβέρνησης