Τα ανοιχτά βιοηθικά ερωτήματα

Η ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή γρήγορα μετατράπηκε από επιστημονική καινοτομία σε ευρέως διαδεδομένη πρακτική. Διεθνώς και στη χώρα μας έχουν αυξηθεί όχι μόνο ο αριθμός ζευγαριών που προσφεύγουν στην ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, αλλά και πρακτικές όπως η κρυοσυντήρηση γαμετών για μελλοντική χρήση, ιδίως ωαρίων, αλλά και εμβρύων. Αυτό διαμόρφωσε μια μεγάλη αγορά για ανάλογες ιατρικές υπηρεσίες αλλά και την ανάγκη για ένα κανονιστικό και δεοντολογικό πλαίσιο που να τις διέπει.

Αυτές οι ιατρικές πρακτικές επιτρέπουν μια τεκνοποιία που αποσυνδέεται από το «εδώ και τώρα». Διευκολύνουν τον προγραμματισμό ή αποτελούν πρόβλεψη και πρόνοια για μελλοντικές αποφάσεις. Προσπαθούν να υπερβούν την υποχώρηση της γονιμότητας που έρχεται με τον χρόνο. Απαντούν σε προβλήματα υγείας που θα καταστήσουν στο μέλλον αδύνατη τη σύλληψη και κυοφορία ή ακόμη και υπερβαίνουν το ίδιο το γεγονός του θανάτου του γονέα. Εύλογο είναι να γεννούν βιοηθικά ερωτήματα.

Γιατί μπορεί να ισχύει ότι η βιολογική αναπαραγωγή στους ανθρώπους είναι μια επιλογή, καθορισμένη κοινωνικά και ενταγμένη σε ένα κοινωνικό πλαίσιο, έτσι ώστε να μην είναι απλώς μια «φυσική διαδικασία», όμως η «φυσικότητα» των αναπαραγωγικών πρακτικών αποτελεί ακόμη ισχυρή πεποίθηση.

Σε αυτό προστίθενται όλα τα ηθικά ή και θρησκευτικά ερωτήματα που αφορούν την ίδια την έννοια της ζωής και τη στιγμή που μπορούμε να θεωρούμε ότι αυτή έχει ξεκινήσει, ερωτήματα ιδιαίτερα έντονα – π.χ. στις ΗΠΑ σε σχέση με την πολεμική για τις αμβλώσεις.

Και εάν για τις βασικές πλευρές της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής πλέον τα ηθικά ερωτήματα δείχνουν να έχουν απαντηθεί, να έχουν γίνει, δηλαδή, αποδεκτά η επιλογή τέτοιας θεραπείας, ο προεμφυτευτικός γενετικός έλεγχος (για τον οποίο αρχικά υπήρξε έντονη συζήτηση), η κρυοσυντήρηση για μελλοντική χρήση, η διάθεση υλικού, με συναίνεση των δοτών, για ιατρικούς ερευνητικούς λόγους ή για χρήση από άλλες γυναίκες, εντούτοις υπάρχουν ανοιχτά ερωτήματα σε σχέση με τον μεγάλο όγκο κρυοσυντηρημένων γαμετών (κυρίως ωαρίων) αλλά και εμβρύων που σωρεύονται στις εξειδικευμένες κλινικές και κέντρα.

Πρόκειται για έναν όγκο κρυοσυντηρημένου βιολογικού υλικού που δεν καλύπτεται επί της ουσίας ούτε από μια πραγματική και ρητά διατυπωμένη επιθυμία κρυοσυντήρησης για μελλοντική χρήση (με ανάληψη και του κόστους συντήρησης) ούτε από μια δήλωση διάθεσής του για ερευνητικούς ή θεραπευτικούς σκοπούς ούτε από μια άδεια από τους δότες για την καταστροφή του.

Ο κίνδυνος εμπορευματοποίησης

Το πρόβλημα προκύπτει από την πραγματική ζήτηση που υπάρχει είτε για κρυοσυντηρημένα ωάρια είτε για κρυοσυντηρημένα έμβρυα. Από τη δυνατότητα να αξιοποιηθούν για επιστημονικές έρευνες, δυνητικά συμβάλλοντας στο να σωθούν ζωές, έως το να χρησιμοποιηθούν με τη σειρά τους επίσης για θεραπευτικούς λόγους, δηλαδή για ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε γυναίκες και ζευγάρια που δεν θα μπορούσαν αλλιώς να αποκτήσουν παιδί.

Ομως, ταυτόχρονα γεννιέται πλήθος ηθικών ζητημάτων, είτε για το εάν νομιμοποιείται η χρήση βιολογικού υλικού χωρίς τη ρητή συναίνεση του δότη (ακόμη και εάν έχει τυπικά απεμπολήσει την «κυριότητα» μην καταβάλλοντας το κόστος συντήρησης) είτε για το ενδεχόμενο να επεκταθεί η τάση διαμόρφωσης μιας ιδιότυπης «αγοράς» σε έναν κλάδο όπου και στη χώρα μας και διεθνώς κυριαρχούν ιδιωτικές επιχειρήσεις, μαζί με τα ερωτήματα για το σε ποιον μπορεί να καταλήξει αυτό το γενετικό υλικό, συμπεριλαμβανομένων ακόμη και στενών συγγενών των αρχικών δοτών.