Εκπαιδεύοντας τις «αγορές»

Η δύναμη των «αγορών» είναι πλέον αδιαμφισβήτητη. Εκείνες κατέρριψαν την αισιοδοξία του 2009, ρίχνοντας την Ελλάδα σε δέκα χρόνια μνημόνια. Στη Βρετανία ακύρωσαν το πρόγραμμα με το οποίο είχε εκλεγεί η νέα πρωθυπουργός εκπαραθυρώνοντας πρώτα τον Υπουργό Οικονομικών και, λίγο αργότερα, την κυβέρνηση ολόκληρην. Ανακύπτουν, συνεπώς, θεμελιώδεις απορίες: Ποιες είναι οι «αγορές»; Ποιες είναι οι απόψεις τους και γιατί τις προωθούν; Πιο σημαντικά για τα μελλοντικά τους ανδραγαθήματα, από πού τις βρήκαν αυτές τις απόψεις και τι θα έπρεπε να γίνει για να τις αλλάξουν;

Κάποτε τα πράγματα ήταν σαφέστερα. Για τον εξαναγκασμό της Βρετανίας σε έξοδο τo 1992 από τον ΕRM (Ευρωπαϊκό Συναλλαγματικό Μηχανισμό) – που οδήγησε ευθέως στο Brexit 24 χρόνια μετά – ευθυνόταν προσωπικά ο Τζορτζ Σόρος. Η ομολογημένη εκείνη υπαιτιότητα προσωποποιεί ακόμη και σήμερα θεωρίες συνωμοσίας – για την πανδημία, τη μετανάστευση, τον πόλεμο στην Ουκρανία. Ομως το άλλοθι του Τζορτζ για την τελευταία περιπέτεια της Αγγλίας είναι ακλόνητο. Την αναστάτωση προκάλεσε μια ευφυής ιδέα ενός αναλογιστή, την οποία εκμεταλλεύτηκαν εκατοντάδες συντηρητικοί επενδυτές συνταξιοδοτικών ταμείων για να μετριάσουν το ρίσκο των ηλικιωμένων πελατών τους· ένας μηχανισμός αποτελεσματικής προστασίας στις ομαλές συνθήκες της τελευταίας εικοσαετίας μετετράπη, όταν ανέβηκαν τα επιτόκια, σε μοχλό καταστροφής. Καλοπροαίρετοι συντηρητικοί άνθρωποι – «νοικοκυραίοι» με τη δική μας ορολογία – μεταμορφώθηκαν παρά τη θέλησή τους σε παγκόσμιας εμβέλειας ταραχοποιούς.

Προσωπικές στρατηγικές και συνωμοσίες, λοιπόν, δεν φταίνε. Μήπως πίσω από τις ανατροπές βρίσκεται το ταξικό συμφέρον της πλουτοκρατίας; Ομως, η πολιτική που αναιρέθηκε, ήταν «βούτυρο στο ψωμί» των πλουσίων: μειώσεις φόρων για εκατομμυριούχους παράλληλα με την προοπτική συγκράτησης κοινωνικών επιδομάτων για φτωχούς. Οι αγορές, νέοι Ρομπέν των Δασών, καταργούν βιαίως επιλογές που αντέγραφαν τους ήρωες της συντήρησης Ρέιγκαν και Θάτσερ.

Οι απρόσωπες αγορές υπερασπιζόμενες πρωτίστως δημοσιονομική ορθοδοξία, έδειξαν ταυτόχρονα πρόσωπο αναπάντεχα κοινωνικά ευαίσθητο, αλλά και περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένο. Αν μπορούσαν να αντιπαρατεθούν τηλεοπτικά με τους πολέμιούς τους, είναι πιθανότατα να «έβγαιναν» σαν σοσιαλδημοκράτες γονείς της Γκρέτα Θουνμπεργκ – που τους νοιάζει η εικόνα τους για το περιβάλλον και την κοινωνική συνοχή. Η σκληρότητα του καπιταλισμού ή ακόμη η προσήλωση στο κέρδος του Μίλτον Φρίντμαν έχουν, φαίνεται, ξεχαστεί.

Ετσι φτάνουμε στο τελικό ερώτημα: Από πού παίρνουν τις απόψεις τους οι αγορές; Ποιος είναι ο Πυγμαλίων που τους εμφύσησε την κοινωνική και περιβαλλοντική συνείδηση; Την απάντηση μας δίνει ο Κέυνς, που έγραφε το 1936, «Ανθρωποι της πράξης που πιστεύουν ότι, προσωπικά, είναι τελείως ελεύθεροι από οποιαδήποτε επιμόλυνση από τη διανόηση είναι συνήθως δέσμιοι κάποιου ξεπερασμένου οικονομολόγου». Οι «απόψεις των αγορών» αντανακλούν έμμεσα και με χρονική υστέρηση τις απόψεις που εκφράζονται και συζητούνται στην κοινωνία· υπεύθυνοι σε τελική ανάλυση είναι εκείνοι – στα πανεπιστήμια και στην κοινωνία – που θεμελιώνουν, σχολιάζουν και διακινούν απόψεις. Αυτές στη συνέχεια μεταβολίζονται σε αυτό που θεωρείται προφανές και αυταπόδεικτο. Και επιστρέφουν με τις απρόσωπες επιλογές «των αγορών».

Στην ταινία «Εκπαιδεύοντας τη Ρίτα» οι νέες απόψεις της μαθήτριας οφείλονται στην παρέμβαση του Πυγμαλίωνά της. Για τις απόψεις των αγορών, εμείς οι οικονομολόγοι αρκεί να κοιτάξουμε στον καθρέφτη.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.