Μια κατάθεση ελευθερίας

Διάβασα χθες στα «ΝΕΑ», με μεγάλο ενδιαφέρον, το άρθρο του Ανταμ Μίχνικ, στην πραγματικότητα απόσπασμα από συνέντευξή του, με τίτλο «Ο Πούτιν δεν πρέπει να νικήσει». Είναι η κατάθεση ενός γνώστη του παλαιού ανατολικού μπλοκ, όχι μόνο εξαιτίας της ενασχόλησής του με τον Τύπο, αλλά κυρίως επειδή έχει πληρώσει αυτή τη γνώση με την ελευθερία του.

Ο Ανταμ Μίχνικ, σήμερα, διευθύνει τη μεγαλύτερη εφημερίδα της Πολωνίας, την «Γκαζέτα Βιμπόρζα». Την ίδρυσε ο ίδιος, με προτροπή του Λεχ Βαλέσα και με τη βοήθεια των υπό τον Βαλέσα ανεξάρτητων συνδικάτων, το 1989 – μετά τη διάλυση της εγκαθιδρυμένης από τους Σοβιετικούς δικτατορίας Γιαρουζέλσκι. Αλλά αμέσως έκανε γνωστό ότι η εφημερίδα θα ήταν μια ανεξάρτητη φιλελεύθερη δημοκρατική φωνή κι ότι θα υπηρετούσε αδιαπραγμάτευτες αρχές. Γι’ αυτό, άλλωστε, το 1990 υποστήριξαν την υποψηφιότητα για την πολωνική προεδρία όχι του Βαλέσα αλλά του πρώτου πρωθυπουργού της δημοκρατικής Πολωνίας, Ταντέους Μαζιοβέτσκι – απέτυχε να εκλεγεί, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.

Είχα γνωρίσει τον Ανταμ Μίχνικ από τα χρόνια που η Πολωνία ήταν κομμουνιστική. Είχε έρθει στην Ελλάδα σε ένα συνέδριο του περιοδικού «Αντί», όπου δούλεψα σχεδόν δύο δεκαετίες, για τις ελευθερίες στον σοσιαλισμό – μαζί με επίσης σημαντικές προσωπικότητες από χώρες του ανατολικού μπλοκ, που αγωνίζονταν για δημοκρατικά δικαιώματα ενώ μπαινόβγαιναν στις φυλακές. Οι εμπειρίες που περιέγραψε ήταν αδιανόητες για όλους εμάς που, κατά καιρούς, επικρίναμε τις κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης για αυταρχισμό και κατασταλτικό πνεύμα.

Τον Μίχνικ τον ξαναείδα και τον εκτίμησα ιδιαίτερα μετά το 1990, όταν ξαναήρθε στην Αθήνα, ως δημοσιογράφος της ανερχόμενης τότε «Γκαζέτα Βιμπόρζα», επίσης σε συνέδριο του «Αντί» για τις δυσκολίες της δημοκρατίας στις πρώην κομμουνιστικές χώρες. Ενα από εκείνα τα βράδια, με μικρή παρέα (η δημοσιογράφος Τέτα Παπαδοπούλου και, νομίζω, ο καθηγητής Τάκης Καφετζής), πήγαμε με τον Μίχνικ στο Γκάλαξι, το μπαρ της οδού Σταδίου. Εκτός του ότι ο Μίχνικ αποδείχτηκε γερό ποτήρι (αλλά τότε όλοι, κατά κάποιον τρόπο, αντέχαμε το ποτό), μας εξήγησε κάτι δύσκολο να το κατανοήσει κανείς: ότι δεν έτρεφε αισθήματα εκδίκησης για το προηγούμενο καθεστώς, δεν μισούσε αυτούς που του τσάκισαν τα νεανικά του χρόνια, ότι θα ήταν ευτυχισμένος αν οι πρώην δυνάστες των ελεύθερων ανθρώπων ενσωματώνονταν απλά κι αθόρυβα στη δημοκρατική κοινωνία. Μας είπε κι ένα περιστατικό: πώς συνάντησε κάποτε, σε μια δεξίωση, τον πρώην κομμουνιστή δικτάτορα, Γιαρουζέλσκι, στο καθεστώς του οποίου επίσης έζησε αρκετό καιρό στη φυλακή. Μας εξηγούσε ότι ο Γιαρουζέλσκι τρομοκρατήθηκε φοβούμενος κάποιο δημόσιο κράξιμο, αλλά ο Μίχνικ απλά τον χαιρέτησε. Δεν είχε νόημα οποιοσδήποτε προπηλακισμός, η ήττα του δικτάτορα ήταν η επιτυχία της δημοκρατίας.

Οπως τον θυμάμαι, από τις διηγήσεις του, τον τρόπο ζωής, τις μαρτυρίες γι’ αυτόν, ο Μίχνικ ήταν το υπόδειγμα του ιδεολόγου ευρωπαίου φιλελεύθερου. Τον συνέπαιρνε η δράση, αδιαφορούσε για το προσωπικό όφελος (στην εφημερίδα που ίδρυσε και διευθύνει δεν έχει μετοχές, μόνο μισθό) και πάσχιζε πάντα για την κυριαρχία της ελευθερίας.

Ο λόγος του κατά του Πούτιν (αλλά όχι κατά του ρωσικού λαού, τον οποίο επίσης θεωρεί θύμα του) είναι λόγος καθαρός, καταστάλαγμα μιας ανήσυχης αλλά και προσηλωμένης στις αξίες του ζωής. Διαβάζοντάς τον, θυμάμαι πάντα εκείνο το γελαστό, κόκκινο πρόσωπο στο μπαρ, που πίστευε ότι ο κόσμος μπορεί να γίνει καλύτερος κι ότι αξίζει να πασχίζουμε γι’ αυτό – και χαίρομαι που συνεχίζει ακάθεκτος.