Τι είπε η αλεπού στον Μικρό Πρίγκιπα

«Για έναν αληθινό φιλόσοφο, όπου γης και πατρίς»: τη φράση αυτή του Τζορντάνο Μπρούνο, ο Ορντινε τη γνώριζε από φοιτητής, κατάλαβε όμως το νόημά της όταν έπεσε πάνω της μια μέρα που εργαζόταν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. «Πατρίδα μου είναι ο τόπος όπου έχω βιβλία, όπου μπορώ να σκέφτομαι και όπου μπορώ να μιλάω με καθηγητές τους οποίους σέβομαι», λέει σε συνέντευξη που έδωσε στην El País με αφορμή τη βράβευσή του από το Μουσείο Γκούγκενχαϊμ του Μπιλμπάο. «Πατρίδα μου είναι ο τόπος όπου μπορώ να κάνω τα πράγματα που αγαπώ». Κι ο τόπος αυτός είναι τώρα η Καλαβρία, όπου ζει και διδάσκει Ιταλική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο.

Οι εθνικιστές έχουν μια λανθασμένη ιδέα τόσο για τον πατριωτισμό όσο και για την έννοια της ταυτότητας, τονίζει ο ιταλός καθηγητής, εκφράζοντας τη βαθιά του θλίψη και ανησυχία που στην πατρίδα του κέρδισε τις εκλογές η Ακροδεξιά. «Υπάρχει όμως ένα υπέροχο κείμενο του Πλούταρχου για το πλοίο του Θησέα, όπου διαβάζουμε ότι η ταυτότητα δεν είναι κάτι σταθερό, αλλά κάτι που είναι πάντα δυναμικό, που βρίσκεται σε ώσμωση, που δίνει τη δυνατότητα στο παλιό να ανακατεύεται με το καινούργιο. Το να αντιτίθεσαι στην αντίληψη των λαϊκιστών για την ταυτότητα δεν σημαίνει ότι δεν αγαπάς τη γη σου».

Ο Ορντινε έχει πολλούς λόγους να νιώθει απογοητευμένος. Δεν μπορεί να χωνέψει, ας πούμε, ότι το Πανεπιστήμιο Κολούμπια «πείραζε» τα στοιχεία για να ανεβαίνει στη βαθμολογία των πανεπιστημιακών κέντρων, να κερδίζει κύρος και να χρεώνει περισσότερο τους φοιτητές του. «Ιστορικά, η αποστολή του Πανεπιστημίου είναι να μαθαίνει εκατομμύρια φοιτητές να γίνουν χρήσιμοι πολίτες. Να αποτελεί ένα εργαστήριο, όπως έλεγε ο Καντ, όπου άνδρες και γυναίκες μπορούν να ασκούν κριτική στις κυρίαρχες αξίες. Ομως σήμερα έχει επικρατήσει η άποψη ότι πρέπει να είσαι πάντα πρώτος και καλύτερος σε όλα».

Κάτι άλλο που δεν μπορεί να αποδεχθεί είναι ότι οι φοιτητές του κουράζονται γρήγορα. «Οταν ξεκίνησα να δίνω διαλέξεις, πριν από 32 χρόνια, είχα εξασφαλισμένη την προσοχή των φοιτητών για τριάντα λεπτά. Τώρα, στα πέντε λεπτά αρχίζουν να παίζουν με τα κινητά τους. Ολα είναι διαφήμιση. Ολα πρέπει να είναι γρήγορα και, φυσικά, αποτελεσματικά. Γιατί δεν δίνω ποτέ συνεντεύξεις στην τηλεόραση; Επειδή σου ζητούν να μιλήσεις για ένα λεπτό και ένα λεπτό δεν είναι τίποτα».

Για τον 64χρονο καθηγητή, είμαστε πιο διασυνδεδεμένοι από ποτέ, κι όμως είμαστε μόνοι. «Χρειάζεται να κάνουμε τους νέους να καταλάβουν ότι το κλικ στο Facebook και το να έχεις 1.500 φίλους δεν είναι φιλία», λέει στην ισπανική εφημερίδα. «Χρειάζεται να τους διδάξουμε αυτό που λέει η αλεπού στον Μικρό Πρίγκιπα του Σαιντ-Εξυπερύ: “Πρέπει να με εξημερώσεις”. Εξημέρωση σημαίνει ότι σήμερα μου μιλάς από απόσταση τεσσάρων μέτρων, αύριο από τα τρία μέτρα και μεθαύριο θα μιλάμε από απόσταση ενός μέτρου. Πρόκειται για τον χρόνο που είμαστε διατεθειμένοι να αφιερώσουμε στους άλλους. Οπως είπε όμως ο Τζορτζ Στάινερ σε μια συνέντευξή του: “Οι νέοι δεν έχουν πια χρόνο για χρόνο”».

Ο Νούτσιο Ορντινε επικρίνει τόσο την εμπορική, όσο και την «ηδονιστική» παιδαγωγική. Ως προς την πρώτη, τον ενοχλεί πόσο κακά πληρώνονται οι καθηγητές στην Ιταλία: «Δεν έχουν πια αξιοπρέπεια μέσα στην κοινωνία». Ως προς τη δεύτερη, εξεγείρεται που έχει καταργηθεί στα σχολεία η αποστήθιση. Και υπενθυμίζει αυτό που έλεγε ο Πρίμο Λέβι, ότι στο στρατόπεδο συγκέντρωσης οι Ναζί τού είχαν κλέψει τα πάντα, τα ρούχα, τα βιβλία, το φαγητό, τα μαλλιά, και το μόνο που δεν μπορούσαν να του κλέψουν ήταν αυτά που είχε μάθει από μνήμης. Τις νύχτες, έτσι, απήγγελλε στους συγκρατουμένους του το Ασμα του Οδυσσέα, του Δάντη, κι αυτό ήταν μια αχτίδα ελπίδας στην κόλαση του Αουσβιτς.

Παρ’ όλ’ αυτά, ο Ορντινε δεν απελπίζεται. Επιμένει ότι οι καθηγητές πρέπει να μιλούν περισσότερο στους φοιτητές και να προσπαθούν να τους πείσουν με επιχειρήματα, όχι με την εξουσία τους. «Αν σου επιβάλλω τα πάντα δεν καταφέρνω τίποτα, αν όμως σου διαβάσω την ευχαριστήρια επιστολή που έστειλε ο Αλμπέρ Καμύ στον γέρο καθηγητή του, τον Monsieur Germain, λίγες ημέρες αφότου πήρε το Νομπέλ Λογοτεχνίας, είναι κάτι τελείως διαφορετικό. Μπορώ να σε κάνω ακόμη και να κλάψεις».

Η μητέρα όλων των γνώσεων

Στα βιβλία του χρησιμοποιεί το χθες για να εξηγήσει το σήμερα και να παρατηρήσει το αύριο. Κάνει λοιπόν το αντίθετο από τους οπαδούς της cancel culture, που κρίνουν το χθες με σημερινά κριτήρια; «Ναι, ναι», απαντά ο Νούτσιο Ορντινε στην El País. «Ο μόνος τρόπος να εξετάσουμε το παρόν είναι κοιτάζοντας το παρελθόν, όχι το αντίστροφο. Γιατί στον Ολυμπο η μητέρα όλων των γνώσεων είναι η μνήμη; Η μνήμη μάς επιτρέπει, μέσω του παρελθόντος, να καταλάβουμε το παρόν και να προβλέψουμε το μέλλον. Κι αυτό είναι το αντίθετο από την ιδέα που κυριαρχεί σήμερα: ότι τα σημαντικά πράγματα είναι τα μελλοντικά, γιατί το παρελθόν είναι ξεπερασμένο. Αυτό γίνεται στην ηλεκτρονική βιομηχανία, και στην ψηφιακή βιομηχανία, και στη βιομηχανία της εκπαίδευσης. Κάτι που αξίζει σήμερα, σε έξι μήνες δεν αξίζει πια».