Ξανασυναντώντας τον πληθωρισμό

Ο μέσος πληθωρισμός του εννεαμήνου 2022 είναι 10,2%. Στο μυαλό όλων γυροφέρνει το ερώτημα τι σημαίνει πάλι αυτό; Μια πρώτη απάντηση είναι ότι οι νέες πληθωριστικές τάσεις θα οδηγήσουν είτε στη μείωση της αγοραστικής δύναμης των εισοδημάτων και των καταθέσεων (έγινε κατά 10% μέσα στο 2022), είτε στην επιδείνωση των δημοσιονομικών μεγεθών, είτε σε συνδυασμό τους.

Πέρα από το ύψος του πληθωρισμού, σημασία έχει και η διαφορά μεταξύ Ελλάδας και ευρωζώνης, που μέχρι τώρα είναι περίπου δυόμισι μονάδες. Η διαφορά αυτή μπορεί να απορροφηθεί. Διαφορετικά, μια αύξησή της θα δημιουργεί πρόβλημα ανταγωνιστικότητας στη χώρα και μπορεί να ξαναφτάσουμε σε συνθήκες όπου η διόρθωση της ανταγωνιστικότητας ο μόνος τρόπος για να γίνει θα είναι μέσα από μειώσεις μισθών, όπως στα χρόνια των Μνημονίων. Μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν προβληματική.

Πληθωρισμός, διαφορά στον πληθωρισμό μεταξύ Ελλάδας και ευρωζώνης και μειωμένη ανταγωνιστικότητα συνεπάγονται μια εκροή εισοδήματος δισεκατομμυρίων ευρώ από τη χώρα προς άλλες χώρες. Οι εξαγωγές μας το 2022 αυξήθηκαν μεν λόγω των εξαγωγών σε πετρελαιοειδή κατά 40%, όμως η εικόνα έτσι είναι μισή: ο συνολικός λογαριασμός – το έλλειμμα του ισοζυγίου προϊόντων – επιδεινώθηκε κατά 60% και το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών κατά 43%. Εξαιρετικά ανησυχητικό μήνυμα.

Και τα δύο, αυξημένο εξωτερικό έλλειμμα και αυξημένη εξυπηρέτηση του χρέους λόγω υψηλότερων επιτοκίων, θα μειώσουν το ΑΕΠ. Πόσο; Δύσκολο να απαντηθεί σήμερα. Θα μπορέσουμε, παρ’ όλα αυτά, να επιτύχουμε το 2023 κάποια αύξηση του ΑΕΠ ή θα πάμε σε ύφεση; Λογικά, θα μπορέσουμε. Οχι όμως και σίγουρα. Ετσι κι αλλιώς, η επίδραση του πληθωρισμού στη μεγέθυνση είναι πρόωρο και δύσκολο να εκτιμηθεί γιατί οι ειδικότερες συνθήκες έχουν πάντα σημασία.

Ενα σημαντικότατο πρόβλημα που αναμένεται να επιδεινωθεί με τον πληθωρισμό αφορά τις ανισότητες και τη φτώχεια. Το 2020, χωρίς πληθωρισμό, ο δείκτης ανισότητας στη χώρα σημείωσε τη μεγαλύτερη αύξηση των τελευταίων 15 ετών και ο κίνδυνος φτώχειας επιδεινώθηκε επίσης, σε σχέση με το 2019. Περαιτέρω επιδείνωσή τους σημειώθηκε και το 2021. Η μετατόπιση μεγάλου αριθμού εργαζομένων σε αβέβαιες, περιορισμένες και κακοπληρωμένες εργασίες στα χρόνια 2021-2022 αναμένεται να επιδεινώσει περαιτέρω τους δείκτες ανισότητας και φτώχειας – και όχι μόνο στην Ελλάδα. Την πραγματική εικόνα του 2022 θα τη δούμε το 2024.

Κρίσιμος παράγοντας είναι και τα επιτόκια και η εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους. Μέχρι και το 2021, παρ’ όλον ότι η εξυπηρέτηση πάνω από το μισό χρέος της χώρας έχει ανασταλεί μέχρι το 2033, οι δαπάνες για τόκους του χρέους έφταναν το 2,5% του ΑΕΠ, δηλαδή το 2ο υψηλότερο μέγεθος στην ΕΕ μετά την Ιταλία. Από την άλλη πλευρά, η σχέση χρέους/ονομαστικού ΑΕΠ θα βελτιωθεί. Ομως, όσο περισσότερο θα χαιρόμαστε γιατί λόγω πληθωρισμού θα βελτιώνεται η σχέση χρέους/ΑΕΠ, τόσο περισσότερο αυτό θα σημαίνει ότι χάνουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις σε πραγματικό εισόδημα.

Συνήθως μιλώντας για την εξυπηρέτηση του χρέους αναφερόμαστε στο δημόσιο χρέος. Ομως, εκτός από τον δημόσιο τομέα, ο ιδιωτικός τομέας και ο δανεισμός των επιχειρήσεων είναι ακόμα σημαντικότερος, και, επιπλέον, αυτές δεν έχουν την ειδική μεταχείριση του Δημοσίου στα επιτόκια. Οι επιχειρήσεις ήδη υφίστανται τις επιπτώσεις της ανόδου των επιτοκίων, που θα διογκωθούν. Αλλες θα προσπαθήσουν να περάσουν το κόστος αυτό στις τιμές τους, εντείνοντας τον πληθωρισμό, άλλες θα προσπαθήσουν να συγκρατήσουν το κόστος αυτό συμπιέζοντας μισθούς ή απολύοντας εργαζομένους, άλλες θα δοκιμαστούν έντονα για να μην κλείσουν, και κάποιες μπορεί και να ωφεληθούν.

Η πιο προβληματική επίπτωση που μπορεί να έχει ο πληθωρισμός θα ήταν αυτή που πρόσφατα επεσήμανε η επικεφαλής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα: έπειτα από πολλές κρίσεις που δοκίμασαν την αντοχή των ανθρώπων, αν δεν καταπολεμηθεί ο πληθωρισμός ο κόσμος θα βγει στους δρόμους σε όλο τον πλανήτη.

Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, π. υπουργός