Μαθήματα {LF}από τη Βραζιλία

Ενας ακροδεξιός πρόεδρος εκλέγεται χάρη στη στήριξη του λόμπι των όπλων και Ευαγγελικών Εκκλησιών. Υπόσχεται ελεύθερη εξόρυξη πρώτων υλών από οικοσυστήματα μεγάλης οικολογικής σημασίας. Φέρεται και μιλάει περιφρονητικά για τα ανθρώπινα δικαιώματα και ένα μεγάλο ποσοστό της βάσης του εμφορείται από αισθήματα ρατσισμού σε μια χώρα με μεγάλο ποσοστό μαύρων πολιτών και ιστορία δουλείας και εκμετάλλευσης. Στα τέσσερα χρόνια της θητείας του αφήνει υπονοούμενα ότι δεν θα αποδεχθεί ποτέ μια εκλογική του ήττα, την οποία έχει αποδώσει προκαταβολικά στις συνωμοσίες εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών.

Οταν έρχεται η ώρα των εκλογών, οι δημοσκοπήσεις αποδεικνύονται λανθασμένες. Απέναντι σε έναν βετεράνο κεντροαριστερό αντίπαλο που αφήνει την αίσθηση «ξαναζεσταμένου φαγητού», ο ακροδεξιός πρόεδρος ηττάται στην κάλπη, αλλά ουσιαστικά κερδίζει τη σημαντικότερη νίκη: να καταστεί ρυθμιστής του πολιτικού διαλόγου, να είναι μια σκιά που θα πλανάται μονίμως πάνω από μια ταλαιπωρημένη δημοκρατία. Η αποχώρησή του από την εξουσία δεν θα γίνει ομαλά και θα αφήσει μόνιμα τραύματα στους θεσμούς. Ουσιαστικά έχει ήδη κάνει τη μεγάλη ζημιά, ανεξάρτητα από εκλογικά αποτελέσματα.

Διαβάζοντας όλα τα παραπάνω, κάποιος φυσικά θα υπέθετε ότι αφορούν τις ΗΠΑ της εποχής Τραμπ. Και όμως, το ίδιο σενάριο επαναλήφθηκε, με εντυπωσιακές ομοιότητες, στη Βραζιλία του Ζαΐρ Μπολσονάρο, ενός πραγματικού κλώνου του Ντόναλντ Τραμπ σε μια από τις μεγαλύτερες δημοκρατίες και μια από τις σημαντικότερες περιφερειακές δυνάμεις του κόσμου. Το αναπάντεχα καλό αποτέλεσμα του Μπολσονάρο στον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών κατέδειξε ότι το κίνημά του παραμένει παντοδύναμο – το κόμμα του άλλωστε βγήκε πρώτο σε έδρες στις ταυτόχρονες εκλογές για το Κογκρέσο.

Το πιθανότερο σενάριο είναι η επικράτηση στον δεύτερο γύρο του πρώην προέδρου Λούλα, που επιχειρεί την επανάκαμψη μετά τη φυλάκισή του για διαφθορά. Η επίδοση του Μπολσονάρο όμως δικαιώνει ήδη όσους, και μέσα από το κόμμα του Λούλα, θεωρούσαν ότι η Αριστερά θα έπρεπε να παρατάξει ένα πιο φρέσκο πρόσωπο. Η επικράτηση του Μπολσονάρο στις μεγάλες και οικονομικά δυναμικές πόλεις δείχνει ότι, παρά τις καθολικά αρνητικές εκτιμήσεις του διεθνούς Τύπου για την περιφρόνησή του προς το περιβάλλον και την τύχη του Αμαζονίου, η μεσαία τάξη επικροτεί τις φιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές του. Παράλληλα, ο Μπολσονάρο διατηρεί ακέραια την ικανότητά του να συνομιλεί με μέρος των λαϊκών μαζών, χάρη και στη στήριξη από αστέρια του βραζιλιάνικου ποδοσφαίρου όπως ο Νεϊμάρ.

Η Βραζιλία μοιάζει ίσως πολύ μακρινή από τις ανεπτυγμένες δημοκρατίες του βορείου ημισφαιρίου, αλλά η επιτυχία του Μπολσονάρο την κάνει να έρχεται και πολύ κοντά. Υπενθυμίζει κατ’ αρχάς για άλλη μια φορά πόσο σαθρά είναι τα θεμέλια της κοινωνικής ειρήνης σε πολυεθνικές και πολυφυλετικές δημοκρατίες, όπου τεράστιες οικονομικές ανισότητες διασταυρώνονται με φυλετικές ανασφάλειες και προκαταλήψεις. Αυτό αφορά κατά κύριο λόγο τις ΗΠΑ, αλλά δεν μπορεί να αφήνει αδιάφορη και μια Ευρώπη όπου δημογραφικές και κοινωνικές αλλαγές διαπερνούν μια ατελή ένωση πολλών και διαφορετικών εθνικών κρατών.

Δεύτερον, το ταξικό προφίλ της εκλογικής συμμαχίας του Μπολσονάρο διαψεύδει τα στερεότυπα σχετικά με τους υποστηρικτές του ακροδεξιού λαϊκισμού. Σε εποχή τεράστιων συστημικών αλλαγών, από την κλιματική αλλαγή στις οικονομικές κρίσεις και από την εισβολή των νέων τεχνολογιών στους νέους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, η ανασφάλεια και η περιχαράκωση δεν αφορούν πια μόνο τη «λευκή εργατική τάξη», αυτούς «χωρίς πτυχίο πανεπιστημίου» ή τις «αυταρχικές προσωπικότητες», όροι που χρησιμοποιούνται συχνά περιφρονητικά στην προσπάθεια να εξηγηθεί η άνοδος του λαϊκισμού. Η αντίδραση στις αλλαγές, η αναζήτηση ασφάλειας στα όρια του εθνικού κράτους και τις παλιές ιεραρχίες, αφορούν πια μεγάλο μέρος της μεσαίας τάξης, συχνά της αρκετά εύπορης και μορφωμένης. Στον νέο κόσμο που αναδύεται, πραγματικά κανείς δεν αισθάνεται πια ασφαλής και η κάλπη, η τελευταία φωνή που έχει απομείνει στους πολίτες, στέλνει τα αντίστοιχα μηνύματα.

Ο Αγγελος Χρυσόγελος είναι αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο London Metropolitan University