Ο αυτοκτονικός ιμπεριαλισμός του Κρεμλίνου

Από τότε που κατέρρευσε η Σοβιετική Ενωση δεν έχω ακούσει μια ομιλία τόσο οργουελική όσο αυτή του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν, όπου ανακοίνωσε ότι τέσσερις ουκρανικές περιοχές ανήκουν πλέον στη Ρωσία. Ακριβώς όπως ο κομμουνισμός υποτίθεται ότι κάποτε θα έσωζε την ανθρωπότητα από την ιμπεριαλιστική εκμετάλλευση, η Ρωσία είναι τώρα προφανώς υπεύθυνη για την υπεράσπιση του δικαιώματος των χωρών να μην υποβληθούν σε μια «νέα αποικιοκρατία» που θα τις μετέτρεπε σε υποτελείς της Δύσης. Στη Ρωσία του Πούτιν, ο πόλεμος είναι ειρήνη, η δουλεία είναι ελευθερία, η άγνοια είναι δύναμη και η παράνομη προσάρτηση του εδάφους μιας κυρίαρχης χώρας είναι καταπολέμηση της αποικιοκρατίας.

Στο μυαλό του ο Πούτιν αποκαθιστά μια ιστορική αδικία, καθώς οι προσαρτημένες περιοχές – το Ντονέτσκ, το Λουγκάνσκ, η Χερσώνα και η Ζαπορίζια – ήταν κάποτε μέρος της Novorossiya (Νέας Ρωσίας), όρος που εισήχθη στη ρωσική αυτοκρατορία από τη Μεγάλη Αικατερίνη. Στέκεται επίσης απέναντι στη Δύση – ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες την έχουν απομυζήσει από πόρους και υπαγορεύουν τις ενέργειές της από τον Ψυχρό Πόλεμο – για λογαριασμό του υπόλοιπου κόσμου. Ακριβώς όπως οι ομιλίες των σοβιετικών ηγετών στον Ψυχρό Πόλεμο, η ομιλία του Πούτιν δεν περιείχε ούτε μία υπόνοια συμβιβασμού. Αλλά η διεκδικητικότητά του ξεπερνά κατά κάποιο τρόπο εκείνη των σοβιετικών προκατόχων του. Και είναι εμπνευσμένη από τον πνευματικό του ήρωα, τον ρώσο φιλόσοφο Ιβάν Ιλιν.

Σίγουρα ο Ιλιν μισούσε τον κομμουνισμό. Στην πραγματικότητα, επαίνεσε τον Αδόλφο Χίτλερ για τη σωτηρία της Ευρώπης από την Κόκκινη Απειλή και όταν μετανάστευσε στην Ελβετία πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο θεωρήθηκε πράκτορας του υπουργού Προπαγάνδας των Ναζί Γιόζεφ Γκέμπελς. Αλλά είναι άσκοπο να αναζητά κανείς λογική στον δυστοπικό κόσμο των ρωσικών ηρώων και συμβόλων που υπηρετεί ο Πούτιν. Οσο παράλογη κι αν ήταν, δεν υπήρχε τίποτα απροσδόκητο στην ομιλία του Πούτιν για την προσάρτηση. Τις τελευταίες εβδομάδες, η Ρωσία υπέστη μια σειρά από στρατιωτικές ήττες στη Βορειοανατολική Ουκρανία. Η εμφάνιση αδυναμίας είναι απαράδεκτη για τον Πούτιν, ο οποίος αντισταθμίζει με όλο και πιο επιθετική ρητορική. Οσο πιο εμφανές είναι ότι η Ρωσία χάνει, τόσο πιο έντονα δηλώνει ο Πούτιν ότι δεν χάνει.

Αυτό είναι το «παράδοξο της τυραννίας»: όσο πιο αδύναμο είναι το κράτος, τόσο περισσότερο στερεί από τους ανθρώπους βασικές ελευθερίες. Η απλή κοινοποίηση μιας ιστορίας σχετικά με τον πόλεμο που δεν αποτελεί μέρος της αφήγησης του Κρεμλίνου θεωρείται «διάδοση ψευδών πληροφοριών», η οποία τιμωρείται με πρόστιμα ή ακόμη και φυλάκιση. Ενα τέτοιο κράτος δεν μπορεί να λύσει τα θεμελιώδη προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα. Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να απαξιώσει πιθανές εναλλακτικές λύσεις και να καταστείλει κάθε αντιπολίτευση.

Αλλά δεν αγοράζουν όλοι οι Ρώσοι την αφήγηση του Πούτιν. Από τότε που ανακοίνωσε τη «μερική επιστράτευση» των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων, στις 21 Σεπτεμβρίου, περίπου 200.000 άνθρωποι – ίσως και πολύ περισσότεροι – έχουν καταφύγει σε γειτονικές χώρες. Θα προκαλέσει αυτό άλλη μία κλιμάκωση από τον Πούτιν; Θα επιβληθεί σύντομα στη Ρωσία στρατιωτικός νόμος; Ούτε ο στενός κύκλος του Πούτιν φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ενθουσιασμένος με τις πρόσφατες εξελίξεις. Ενώ επαναλαμβάνουν τη γραμμή του Κρεμλίνου, το ακροατήριο στην ομιλία του για την προσάρτηση – συμπεριλαμβανομένων του πρώην προέδρου Ντμίτρι Μεντβέντεφ, του εκπροσώπου του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ και του γραμματέα του Συμβουλίου Ασφαλείας Νικολάι Πατρούσεφ – κάθισε με πέτρινο πρόσωπο και το χειροκρότημα  ήταν χλιαρό.

Αυτό δείχνει μια άλλη πτυχή του παραδόξου της τυραννίας της Ρωσίας. Η συγκέντρωση όλων των εξουσιών σε ένα μόνο πρόσωπο αποδυναμώνει τη διακυβέρνηση, επιτρέποντας την εφαρμογή αναποτελεσματικών ή ακόμη και αντιπαραγωγικών πολιτικών και καταπνίγοντας όλους τους μηχανισμούς για διόρθωση της πορείας. Η αμφισβήτηση του ηγέτη – ας πούμε, με τον εντοπισμό λαθών πολιτικής – σημαίνει ότι ρισκάρεις τα πάντα.

Κάποια μέρα, η ηγεσία της Ρωσίας θα θελήσει να βελτιώσει τις σχέσεις της με τον υπόλοιπο κόσμο, όχι μόνο για το καλό της οικονομίας της. Και αυτά τα παράνομα προσαρτημένα εδάφη θα αποτελέσουν μεγάλο εμπόδιο. Ο Πούτιν θέλει να τον θυμούνται ως υπερασπιστή της Ρωσίας. Ισως μάλιστα να καταφέρει να γραφτεί ο ίδιος στα βιβλία της Ιστορίας υπό αυτό το πρίσμα. Αλλά, όπως ακριβώς πολλοί Ρώσοι σήμερα τρέχουν μακριά από τον πόλεμό του στην Ουκρανία, οι μελλοντικοί ρώσοι ηγέτες είναι απίθανο να καλωσορίσουν την αυτοκρατορική κληρονομιά του και όλα τα προβλήματα που δημιουργεί.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του πρώην ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο New School της Νέας Υόρκης