Βραβείο για το DNA των Νεάντερταλ

Το μακρινό 1982, ο σουηδός βιοχημικός Σούνε Μπέργκστρομ είχε τιμηθεί με Νομπέλ Ιατρικής από κοινού με έναν ακόμη σουηδό βιοχημικό, τον Μπενγκτ Σάμιουελσον, και τον βρετανό φαρμακολόγο Τζον Βέιν «για τις ανακαλύψεις τους σε σχέση με τις προσταγλανδίνες και σχετικές βιολογικά ενεργές ουσίες». Σαράντα χρόνια αργότερα, ο γιος του Μπέργκστρομ, ο σουηδός γενετιστής Σβάντε Πάαμπο, βραβεύτηκε χθες με Νομπέλ Ιατρικής για τις «ανακαλύψεις του σε σχέση με τα γονιδιώματα εξαφανισθέντων ανθρωπίνων και την ανθρώπινη εξέλιξη». Αν αναλογιστεί κανείς πως έχουν δοθεί συνολικά 113 Νομπέλ Ιατρικής και έχουν μέχρι στιγμής τιμηθεί συνολικά με αυτό 226 επιστήμονες, συνειδητοποιεί την ιδιαιτερότητα της χθεσινής ανακοίνωσης – η οικογένεια Κιουρί, πάντως, παραμένει η πλέον επιτυχημένη οικογένεια νομπελιστών, με συνολικά πέντε βραβεία, σε διάφορους τομείς.

Γενετικές διαφορές

Ο Πάαμπο, διευθυντής σήμερα του Ινστιτούτου Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Μαξ Πλανκ στη Λειψία της Γερμανίας, είναι ένας από τους ιδρυτές της παλαιογενετικής, ο πρώτος επιστήμονας που αποκωδικοποίησε πλήρως το γονιδίωμα των Νεάντερταλ, αυτός που ανακάλυψε επίσης την ύπαρξη ενός άγνωστου μέχρι πρότινος είδους αρχαϊκού ανθρώπου, των Ντενίσοβαν ή Ανθρώπων της Ντενίσοβα – χάρη σε ένα οστό δαχτύλου ηλικίας 40.000 χρόνων που εντοπίστηκε το 2010 στο ομώνυμο σπήλαιο της Σιβηρίας. «Ανακαλύπτοντας τις γενετικές διαφορές που διακρίνουν όλους τους ανθρώπους εν ζωή από τους εξαφανισθέντες ανθρωπίνους, πρόσφερε τη βάση ώστε να εξερευνηθεί το τι γίνεται με εμάς, τους ανθρώπους, όντα επίσης μοναδικά» ανέφερε η σουηδική κριτική επιτροπή. «Ενας επιστήμονας που μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα τα ίδια μας τα είδη – και δικαίως αναγνωρίζεται για αυτό» συνόψισε η γερμανίδα υπουργός Παιδείας και Ερευνας Μπετίνα Σταρκ-Βάτζινγκερ στο Twitter. Γιατί ο Πάαμπο θεωρούνταν επί μακρόν υποψήφιος για Νομπέλ, παρότι το όνομά του δεν συμπεριλαμβανόταν μεταξύ των φαβορί τα τελευταία χρόνια.

Δείγματα από μούμια

Ο 67χρονος Σβάντε Πάαμπο γοητεύτηκε από πολύ μικρή ηλικία από την αρχαία ανθρώπινη ιστορία και την αιγυπτιολογία. Αφού αποφοίτησε από την ιατρική σχολή, έβαλε μυστικά μπροστά προκειμένου να απομονώσει DNA από δείγματα μούμιας. Παρότι το κατάφερε εν μέρει, συνειδητοποίησε γρήγορα πόσο μεγάλες ήταν οι τεχνικές δυσκολίες, αφού το αρχαίο DNA είναι σοβαρά υποβαθμισμένο και μολυσμένο με DNA από βακτήρια και τους σύγχρονους ανθρώπους. Βάλθηκε λοιπόν να αναπτύξει νέες τεχνικές, και κατάφερε έτσι να αλληλουχίσει μια περιοχή μιτοχονδριακού DNA από ένα οστό ηλικίας 40.000 χρόνων. Οι συγκρίσεις με τους σύγχρονους ανθρώπους και τους χιμπαντζήδες έδειξαν πως οι Νεάντερταλ ήταν γενετικά διαφορετικοί. Αλλά το μιτοχονδριακό DNA μπορεί να δώσει πεπερασμένες πληροφορίες και ο μεγάλος στόχος του Πάαμπο ήταν να αποκωδικοποιήσει πλήρως το γονιδίωμα του ανθρώπου των Νεάντερταλ. Το κατάφερε το 2010, με τις συγκριτικές αναλύσεις να αποκαλύπτουν πως ο πιο πρόσφατος κοινός πρόγονος των Νεάντερταλ και του Homo sapiens έζησε πριν από περίπου 800.000 χρόνια.

Διασταυρώσεις

Οι ανακαλύψεις του συμπλήρωσαν αρκετά κομμάτια στο σύνθετο παζλ της εξελικτικής ιστορίας. Την περίοδο που ο Homo sapiens μετανάστευσε εκτός Αφρικής, τουλάχιστον δύο εξαφανισθέντες πληθυσμοί ανθρωπίνων κατοικούσαν στην Ευρασία: οι Νεάντερταλ στη Δυτική Ευρασία και οι Ντενίσοβαν στα ανατολικά τμήματα της ηπείρου. Οι Homo sapiens συναντήθηκαν και διασταυρώθηκαν και με τις δύο ομάδες. «Οι πρωτοποριακές ανακαλύψεις του Σβάντε Πάαμπο μας επιτρέπουν να καταπιαστούμε με το πιο θεμελιώδες ερώτημα από όλα: τι μας καθιστά μοναδικούς; Χάρη σε αυτόν, έχουν ταυτοποιηθεί γενετικές παραλλαγές τις οποίες μοιράζονται σήμερα όλοι οι άνθρωποι, αλλά απουσίαζαν από τους Νεάντερταλ και τους Ντενισόβαν» επισήμανε η Ανα Βέντελ, μέλος της σουηδικής κριτικής επιτροπής.

Η ανακοίνωση των βραβείων συνεχίζεται σήμερα στη Στοκχόλμη με το Νομπέλ Φυσικής και αύριο με το Νόμπελ Χημείας. Ακολουθεί, την Πέμπτη, η ανακοίνωση του Νομπέλ Λογοτεχνίας και την Παρασκευή του Νομπέλ Ειρήνης, του μοναδικού που απονέμεται στο Οσλο. Το Νομπέλ Οικονομίας θα ανακοινωθεί την ερχόμενη Δευτέρα.