Γιατί επιβιώνει το ιρανικό καθεστώς;

Το ερώτημα που τίθεται το τελευταίο διάστημα είναι εάν το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν θα κρατηθεί στην εξουσία, εν μέσω διαδηλώσεων με αφορμή τον θάνατο μιας νεαρής κοπέλας, που συνελήφθη από τις Αρχές επειδή «δεν ήταν ευπρεπώς ενδεδυμένη».

Οπως κατεστάλη παλαιότερα η λαϊκή οργή, έτσι θα κατασταλεί και τώρα – θα απαντούσε κάποιος αυθόρμητα. Ωστόσο, κάπως θα πρέπει να εξηγηθεί για ποιον λόγο διατηρείται επί 43 χρόνια ένα αυταρχικό θεοκρατικό καθεστώς, που επανειλημμένα σκοτώνει κάθε ανυπάκουη φωνή.

Είναι γεγονός ότι η Ισλαμική Επανάσταση δεν επιβλήθηκε από μόνη της. Βασίστηκε στη λαϊκή δυσαρέσκεια έναντι μιας δυτικότροπης ελίτ, που επί χρόνια διατηρούσε αγαστές σχέσεις με τη Δύση και διαχειριζόταν μονοπωλιακά τους εθνικούς πόρους, αγνοώντας τον μέσο Ιρανό, που ήταν καταδικασμένος στην ανέχεια. Αυτή η παραδοχή δεν είναι φορτισμένη ιδεολογικά. Η αυτοεξόριστη δυτικότροπη ιρανική ελίτ δείχνει σταθερά αποκομμένη από το σημερινό ιρανικό λαϊκό αίσθημα. Καμία διαδήλωση δεν απαιτεί την επιστροφή του σάχη. Εδώ και 43 χρόνια, δεν αναδείχθηκε ούτε ένας πολιτικός εκφραστής της ανάγκης για εκκοσμίκευση του ιρανικού πολιτικού συστήματος. Ούτε η εύπορη ιρανική διασπορά στις ΗΠΑ, ούτε η ίδια η ιρανική κοινωνία προβάλλει κάποιον πηγαίο εκφραστή της με συγκεκριμένο ονοματεπώνυμο.

Κατανοώντας την περσική νοοτροπία, η Ισλαμική Επανάσταση δεν περιόρισε την ελεύθερη οικονομία, δεν απαγόρευσε στους πολίτες να σπουδάζουν και να ταξιδεύουν στο εξωτερικό, ενώ παράλληλα έδωσε ευκαιρίες στα μικρομεσαία στρώματα να ανελιχθούν κοινωνικά και οικονομικά – κάτι που δεν συνέβαινε εύκολα επί σάχη. Ακόμα και ο θρησκευτικός τρόπος ζωής ή η «σεμνή ενδυμασία» δεν επιβλήθηκαν μονομιάς. Επιβλήθηκαν σταδιακά, με συστάσεις και προθεσμίες. Παρότι η Αστυνομία Ηθών ανέλαβε καθήκοντα, με τα χρόνια έμαθε κι αυτή να «μη βλέπει», να «μη ρωτά» και να μην τιμωρεί, όποτε κρινόταν σκόπιμο.

Στα τοπικά ΜΜΕ επικρατεί μια ιδιότυπη «πολυφωνική ομοφωνία». Είναι χαρακτηριστικό ότι σήμερα στο Ιράν, πέρα από τον μεγάλο αριθμό κρατικών ραδιοτηλεοπτικών σταθμών, λειτουργούν πάνω από 15 «ημιεπίσημα» πρακτορεία ειδήσεων, που το καθένα τους εκφράζει διαφορετικούς κρατικούς φορείς: από την κυβέρνηση μέχρι τους Φρουρούς της Επανάστασης και από το φοιτητικό κίνημα μέχρι τους αγρότες. Αντιθέτως, δεν υπάρχει ούτε μία τοπική ειδησεογραφική πηγή που να προωθεί την εκκοσμίκευση του πολιτεύματος. Οι αντιπολιτευτικές φωνές εκπέμπονται από το εξωτερικό, στα περσόφωνα προγράμματα του BBC, της Φωνής της Αμερικής, της Deutsche Welle και της κρατικής ισραηλινής ραδιοφωνίας. Είναι λογικό επόμενο η έξωθεν αντιπολίτευση να χαρακτηρίζεται από την Τεχεράνη ως «ξενοκίνητη προπαγάνδα», μια και οι ξένες συχνότητες εξ ορισμού εξυπηρετούν ξένες σκοπιμότητες. Ετσι, επί δεκαετίες, κάθε αντικυβερνητική κριτική προβάλλεται στο Ιράν ως πράξη προδοσίας και το ιρανικό καθεστώς έμαθε να ευαισθητοποιεί αποτελεσματικά το εθνικό αίσθημα του μέσου πολίτη. Οποτεδήποτε η χώρα βρίσκεται στο στόχαστρο της διεθνούς κοινότητας, η τοπική κοινή γνώμη συσπειρώνεται γύρω από την κυβέρνηση, αφήνοντας κατά μέρος τυχόν ιδεολογικές διαφορές.

Σήμερα το Ιράν αντιμετωπίζει μια συγκυρία ιδιότυπη. Οι διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό του πρόγραμμα βρίσκονται σε κρίσιμη καμπή. Στην πραγματικότητα, Ιράν και Δύση δεν θέλουν να κόψουν τις γέφυρες. Γι’ αυτό άλλωστε διατηρούνται οι διαβουλεύσεις της Βιέννης. Οσο όμως οι παρούσες διαδηλώσεις εξαπλώνονται – και αξιοποιούνται από τη Δύση ως μοχλός πίεσης – τόσο θα καθυστερεί η εμφάνιση ενός «νέου Χασάν Ροχανί» που θα κληθεί να εξωραΐσει τη θλιβερή αλήθεια, προσφέροντας άλλοθι στη διακυβέρνηση Μπάιντεν να άρει τις αμερικανικές οικονομικές κυρώσεις. Εως ότου συμβεί αυτό, το Ιράν μοιραία θα παραδίδεται στην ασφυκτική ρωσική αγκαλιά.

Ο δρ Γαβριήλ Χαρίτος είναι ερευνητής στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ, Πρόγραμμα Μεσογείου) και στο ισραηλινό Ινστιτούτο Δαυίδ Μπεν-Γκουριόν