Η Τουρκία, το Αιγαίο {LF}και η στρατιωτικοποίηση

Η παραχώρηση ορισμένων νησιών του Ανατολικού Αιγαίου στην Ελλάδα με τη Συνθήκη της Λωζάνης το 1923, συνοδεύτηκε από την καθιέρωση ενός ειδικού καθεστώτος αποστρατιωτικοποίησης. Συγκεκριμένα, η Συνθήκη προβλέπει ότι «δεν θα εγκατασταθεί καμία ναυτική βάση και οχύρωση» στη Μυτιλήνη, τη Χίο, τη Σάμο και την Ικαρία. Προβλέπει επίσης πως η παρουσία των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων στα νησιά αυτά θα περιοριστεί στα τμήματα που υπηρετούν κανονικά την υποχρεωτική θητεία τους και μπορούν να κάνουν επιτόπια εκπαίδευση, καθώς και σε δυνάμεις χωροφυλακής και αστυνομίας κατ’ αναλογία με την υπόλοιπη ελληνική επικράτεια.

Αργότερα, το 1947, η Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων με την Ιταλία, στην οποία η Ελλάδα είναι συμβαλλόμενο μέρος, αλλά όχι η Τουρκία, παραχώρησε τα νησιά του Νοτιοανατολικού Αιγαίου (τα Δωδεκάνησα) στην Ελλάδα υπό τον όρο ότι «θα είναι και θα παραμείνουν αποστρατιωτικοποιημένα». Αυτά τα νησιά αναφέρονται ονομαστικά, συμπεριλαμβανομένου του Καστελλόριζου, καθώς και των παρακείμενων νήσων.

Αυτές οι δυο σαφείς ρυθμίσεις δημιουργούν εκτεταμένου βαθμού ένταση μεταξύ των δύο χωρών από τη δεκαετία του ’60, που κορυφώνεται τα τελευταία χρόνια. Η Τουρκία έκανε δύο επίσημα διαβήματα στην Ελλάδα, το 1964 και το 1969, για τη «στρατιωτικοποίηση της Ρόδου, της Κω και της Λήμνου». Η Ελλάδα και τις δυο φορές απάντησε ότι δεν στρατιωτικοποίησε, απλώς έκανε έργα υποδομών.

Ο πραγματικός λόγος για τον οποίο οι δύο χώρες συγκρούονται για την εφαρμογή ή μη αυτών των σαφών ρυθμίσεων, οφείλεται κατά βάθος στην απώλεια της αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Παραμερίζοντας τα νομικά αντικρουόμενα επιχειρήματα εκατέρωθεν, αυτό που εξηγεί τελικά γιατί έχει καταστεί ένα από τα πιο πιεστικά ζητήματα του Αιγαίου, είναι η σύγκρουση των αντιλήψεων που έχει η μια χώρα για την άλλη.

Στην Ελλάδα και την ελληνική κοινή γνώμη επικρατεί η καχυποψία πως κάθε κίνηση της Τουρκίας (όπως π.χ. η Στρατιά του Αιγαίου κι οι υπερπτήσεις) μπορεί να σηματοδοτεί απόπειρά της να καταλάβει τα νησιά που βρίσκονται πολύ κοντά στην τουρκική ηπειρωτική χώρα.

Στην Τουρκία το θέμα έχει ευρύτερες διαστάσεις. Η δική της θεώρηση είναι πως η Ελλάδα παραβιάζει κατάφωρα δεσμευτικές διεθνείς συμφωνίες κι άρα αυτή, με τη σειρά της, δεν μπορεί απλώς να κάθεται απαθής και να την παρακολουθεί χωρίς να αντιδρά. Οποιαδήποτε τουρκική κυβέρνηση με τον ίδιο τρόπο θα ενεργούσε, καθώς το Αιγαίο θεωρείται μια πολύ σημαντική περιοχή ενδιαφέροντος. Επιπλέον, θεωρεί τη στρατιωτικοποίηση απειλητική λόγω της πολύ κοντινής γειτνίασής της με τα εν λόγω νησιά. Η Σάμος, για παράδειγμα, βρίσκεται σχεδόν 2 χιλιόμετρα από την τουρκική ακτή. Η αποστρατιωτικοποίηση συμφωνήθηκε για την ουσιαστική προστασία της ασφάλειας της Τουρκίας, ακριβώς λόγω της εν λόγω εγγύτητας. Επομένως, οποιαδήποτε παραβίασή της λογίζεται ως κοντινή και άμεση απειλή.

Το τρίτο σημείο αντίδρασης της Τουρκίας είναι πως, διαχρονικά, οποιαδήποτε ελληνική κίνηση έχει συνδεθεί με εμπλοκή τρίτων χωρών. Αυτή η άποψη επικρατεί ακόμη περισσότερο σήμερα εξαιτίας της επιδείνωσης των σχέσεων της Τουρκίας με την ΕΕ και τις ΗΠΑ. Η Τουρκία βλέπει τις ΗΠΑ πίσω από κινήσεις αποστολής στρατιωτικού υλικού στα νησιά (επισήμως ή ανεπισήμως), όπως είπε ευθέως, άλλωστε, και ο πρόεδρος Ερντογάν σε πρόσφατες δηλώσεις του. Εχουμε ακούσει μάλιστα και τούρκους αξιωματούχους να απευθύνονται δημοσίως κι επισήμως προς την Ελλάδα, καλώντας την «να μην εξαπατηθεί» από τις ΗΠΑ ενεργώντας προς το συμφέρον της.

Πρέπει, ωστόσο, να τονιστεί για άλλη μια φορά ότι ο φόβος ότι η Τουρκία θα επιχειρήσει να καταλάβει οποιοδήποτε ελληνικό νησί του Αιγαίου είναι αβάσιμος. Από την ίδρυση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, δεν έχουμε ούτε ένα παράδειγμα νόμιμης κατάληψης μέρους της επικράτειας ενός κράτους από ένα άλλο. Ως εκ τούτου, μπορούμε να πούμε ότι αυτό το συνεχές απειλητικό κλίμα που βαραίνει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν εδράζεται σε ρεαλιστικά δεδομένα.

Ο Γιουσέλ Ασέρ (Yücel Acer) είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Yıldırım Beyazıt της Αγκυρας