Το καθεστώς του Πούτιν μπορεί να πέσει – Και μετά;

Η κήρυξη της μερικής επιστράτευσης από τον πρόεδρο Πούτιν αποτελεί μια ένδειξη της ολικής αποτυχίας της στρατηγικής της Ρωσίας στην Ουκρανία, μετά την εισβολή του Φεβρουαρίου. Βεβαίως, ο Πούτιν περίμενε πολύ προτού λάβει αυτή την απόφαση κι αυτό είναι κάτι που οφείλεται εν μέρει στο ότι συνιστά μια έμμεση αναγνώριση της αποτυχίας του και, ταυτόχρονα, στο γεγονός ότι η «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» είναι στην πραγματικότητα ένας κανονικός πόλεμος, τον οποίο ο Ρωσία χάνει. Εχει να κάνει, επίσης, με τον φόβο που – δικαίως – έχει για μια ενδεχόμενη αντίδραση εκ μέρους της ρωσικής κοινωνίας. Το καθεστώς του βρίσκεται σε σοβαρό κίνδυνο. Μια ακόμη σημαντική αποτυχία θα το οδηγήσει, πιθανότατα, σε κατάρρευση.

Οπως βλέπουμε ήδη, η αναταράξεις στη ρωσική κοινωνία είναι αναπόφευκτο να ενταθούν. Η δυσαρέσκεια επιδεινώνεται εξαιτίας ενός συνδυασμού της αντίθεσης με αυτόν καθαυτόν τον πόλεμο και της οργής για την ανικανότητα στη διεξαγωγή του εκ μέρους του Πούτιν και του περιβάλλοντός του.

Εφόσον αυτή η κατάσταση συνεχιστεί, τότε η εκδήλωση ενός πραξικοπήματος κατά του Πούτιν θα καταστεί ρεαλιστικό σενάριο. Αυτό δεν θα είναι κατ’ ανάγκη βίαιο, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να μη γίνει καν αντιληπτό δημοσίως. Αντ’ αυτού, μια αντιπροσωπεία στελεχών του κατεστημένου θα πάνε στον Πούτιν και θα του πουν ότι, προκειμένου να σωθεί το ίδιο το καθεστώς, είναι αναγκαίο αυτός (και κάποιοι άλλοι κορυφαίοι που εμπλέκονται στη στρατιωτική αποτυχία, όπως ο υπουργός Αμυνας, Σεργκέι Σοϊγκού) να παραιτηθούν, με αντάλλαγμα εγγυήσεις για την ασυλία τους απέναντι σε πιθανές διώξεις, αλλά και για την περιουσία τους. Κάτι όχι πολύ διαφορετικό συνέβη άλλωστε το 1999, όταν ο Γέλτσιν παρέδωσε την εξουσία στον Πούτιν.

Τα στελέχη του κατεστημένου που θα αναλάμβαναν να φέρουν εις πέρας αυτό το εγχείρημα θα εξετίθεντο σε σοβαρούς κινδύνους: για τους εαυτούς τους εάν η κίνηση αποτύγχανε, αλλά και για τη Ρωσία και το ίδιο το κατεστημένο, στην περίπτωση που η αλλαγή ηγεσίας οδηγούσε σε μια διάσπαση στο εσωτερικό της ελίτ, σε πολιτικό χάος και σε σοβαρή αποδυνάμωση του κεντρικού κράτους.

Για τον λόγο αυτόν, το πιθανότερο είναι πως θα είχαν ανάγκη κάποιες διαβεβαιώσεις ότι, στην περίπτωση που ο Πούτιν μπορούσε να απομακρυνθεί, η Δύση θα ήταν έτοιμη να προσφέρει στον διάδοχό του μια συμφωνία που θα επέτρεπε στη νέα κυβέρνηση μια κάποια επιτυχία της Ρωσίας. Σε διαφορετική περίπτωση, όντας στο τιμόνι ενός αδύναμου κράτους και ενός αποδυναμωμένου στρατού, αλλά και αντιμέτωπη με αυτό που οι περισσότεροι Ρώσοι θα αντιμετώπιζαν ως απαιτήσεις της Δύσης για παράδοση άνευ όρων, η νέα κυβέρνηση θα επωμιζόταν το καταστροφικό βάρος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης στη Γερμανία μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, στιγματιζόμενη μονίμως ως ένα καθεστώς προδοσίας και εθνικής ταπείνωσης.

Σε αυτή τη βάση, ο διάδοχος του Πούτιν θα προσπαθούσε πιθανότατα να τον κατηγορήσει προσωπικά για όλα όσα πήγαν στραβά στην Ουκρανία, ενώ παράλληλα θα ήταν αναγκασμένος να ανταποκριθεί στις εντεινόμενες πιέσεις των ρώσων σκληροπυρηνικών για πλήρη εθνική επιστράτευση και σημαντική κλιμάκωση του πολέμου. Κάτι τέτοιο, με τη σειρά του, θα μπορούσε να επεκτείνει τον πόλεμο πέρα από τα σύνορα της Ουκρανίας. Εάν θέλουμε να αποτρέψουμε αυτό το σενάριο, υπάρχει ακόμη χρόνος για τη Δύση να αποδεχθεί τη σιωπηρή προσφορά του Πούτιν για διαπραγματεύσεις. Οχι πολύς, όμως.

Ο Ανατόλ Λίβεν είναι πολιτικός αναλυτής, διευθυντής του προγράμματος Ευρασίας στο Quincy Institute for Responsible Statecraft