Χορήγηση επιδομάτων και νοοτροπίες

Οι πρωθυπουργικές εξαγγελίες στη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης για 21 μέτρα οικονομικής στήριξης, με παροχές και επιδόματα, συνολικού ύψους 5,5 δισ., έρχονται να προστεθούν στα 50 δισ. που έχουν δοθεί μέχρι σήμερα από την κυβέρνηση σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Βλέποντας τη μεγάλη εικόνα αυτών των παροχών, είναι σαφές ότι πρόκειται για μείζονα κεϊνσιανής έμπνευσης δημοσιονομική παρέμβαση στο πεδίο της οικονομίας. Το κράτος λειτουργεί ως ύστατος δανειστής, προκειμένου να διατηρηθεί η συνοχή του κοινωνικού ιστού και να αποφευχθεί η καθήλωση της οικονομικής δραστηριότητας. Η πρακτική αυτή δεν συγκροτεί ελληνική πρωτοτυπία. Σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές χώρες, της φειδωλής Γερμανίας συμπεριλαμβανομένης, έχουν ακολουθήσει παρόμοιες πρακτικές προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες της πανδημίας και της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία που μετασχηματίστηκαν σε πρωτοφανή ενεργειακή κρίση. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Αγγλίας, με τη νέα πρωθυπουργό Λιζ Τρας να ανακοινώνει ενεργειακή στήριξη ύψους 150 δισ. στερλινών σε διάστημα μιας διετίας.

Ομως, στην περίπτωση της Ελλάδας δεν πρέπει να ξεχνάει κανείς το πολύ μεγάλο χρέος και το άλυτο δημοσιονομικό πρόβλημα. Η πολιτική που μειώνει φόρους και αυξάνει δαπάνες και επιδόματα είναι μια μαγική εικόνα, μια άσκηση στην κόψη του ξυραφιού. Οικονομικά μοιάζει να έχει αποτελέσματα, σε μια κατάσταση εύθραυστης ισορροπίας.

Πολιτικά, η κεϊνσιανή πολιτική Μητσοτάκη, μια κατεξοχήν σοσιαλδημοκρατική πρακτική, στερεί τη μείζονα και ελάσσονα αντιπολίτευση από τη δυνατότητα υιοθέτησης μιας διαφορετικής ατζέντας. Οι παλαιάς κοπής αιτιάσεις για νεοφιλελευθερισμό στερούνται πραγματολογικής βάσης. Εκεί που μοιάζει αυτή η πολιτική να έχει ελάχιστα αποτελέσματα είναι στο επίπεδο των νοοτροπιών και των αντιλήψεων. Τα συνεχή επιδόματα πυροδοτούν τη νοοτροπία τού ότι όλα πρέπει να τα παρέχει το κράτος, ανεξαρτήτως των δικών μας προσπαθειών. Το είχε επισημάνει ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης το 2016, κάνοντας κριτική στις παροχές του ΣΥΡΙΖΑ, όταν υποστήριζε ότι «στερείτε από τους πολίτες το κίνητρο να εργαστούν» και υπερθεμάτιζε το 2017 λέγοντας «δεν θέλουμε ανθρώπους εξαρτημένους από επιδόματα. Θέλουμε ανθρώπους που θα πάρουν ξανά τη ζωή τους στα χέρια τους».

Αυτές οι αντιλήψεις και νοοτροπίες δεν είναι σημερινό φαινόμενο. Είναι συστατικά στοιχεία της ιδεολογίας που ηγεμόνευσε στην Ελλάδα της μεταπολιτευτικής περιόδου. Ελάχιστες πολιτικές δυνάμεις αντιτάχθηκαν στο νέο πνεύμα των καιρών. Η αντίληψη για το κράτος – πατερούλη υιοθετήθηκε από όλες τις πολιτικές δυνάμεις. Οποιαδήποτε προσπάθεια αντιμετώπισής τους συνήθως οδηγούσε σε εκλογικό αφανισμό.

Θα περίμενε κανείς από έναν πρωθυπουργό όπως ο Κυριάκος Μητσοτάκης, που φαίνεται ότι έχει επίγνωση του προβλήματος, να ήταν πιο τολμηρός σε ένα φαινόμενο που και ο ίδιος έχει επισημάνει. Θα περίμενε κανείς να υπάρχουν πιο έντονοι μηχανισμοί κινήτρων προκειμένου να υπάρξει και «από τα κάτω» ενεργοποίηση της ατομικής ευθύνης και υπευθυνότητας. Θα περίμενε κανείς μια διαφημιστική εκστρατεία για εξοικονόμηση ενέργειας από όλους τους πολίτες συνοδευόμενη από τα σχετικά κίνητρα. Θα περίμενε κανείς οργίλη αντίδραση όταν ζητήθηκε από περίπου 2.500 οργανισμούς του Δημοσίου να ορίσουν έναν υπεύθυνο ενεργειακής εξοικονόμησης και ανταποκρίθηκαν μόνον 250. Η εναπόθεση όλων των προσδοκιών της κοινωνίας σε κρατικά επιδόματα και παροχές (ακόμη και όταν πολλά από αυτά είναι λόγω των σημερινών περιστάσεων δικαιολογημένα) είναι τελικά μια ατελέσφορη πρακτική. Πολύ περισσότερο που ο κίνδυνος της ύφεσης, του στασιμοπληθωρισμού και της αύξησης των επιτοκίων ελλοχεύει και τότε δεν θα είναι δύσκολο να ξαναχαθεί η εμπιστοσύνη στη φερεγγυότητα του ελληνικού κράτους.

Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι εκδότης και συγγραφέας