NON PAPER

14η Σεπτεμβρίου
Από τα παιδικά μου χρόνια, η σημερινή ήταν για μένα μια εμβληματική ημερομηνία. Κατά κάποιον τρόπο, η προσωπική μου πρωτοχρονιά. Η μέρα που σηματοδοτούσε το the party is over, το τέλος των διακοπών αφού, τότε, τα σχολεία άνοιγαν γύρω στις 20 Σεπτεμβρίου. Επιστροφή στην Αθήνα και έναρξη σχολικής χρονιάς με τις γομολάστιχες με άρωμα φρούτου (μεγάλο trend της εποχής μου) να ανακουφίζουν κάπως τη νοσταλγία για το καλοκαίρι που ήταν ήδη παρελθόν. Και επιπλέον γιόρταζε και η Ρούλα, η καλύτερή μου φίλη.

Μεγαλώνοντας, έμαθα και άλλους λόγους, πλην της γιορτής της Ρούλας, που καθιστούσαν, για την οικογένειά μου, ιδιαίτερη αυτήν τη μέρα. Είναι η επίσημη επέτειος μνήμης της Μικρασιατικής Καταστροφής και, με παππού γεννημένο και αναθρεμμένο στο Αϊβαλί, ήταν κάπως σαν οικογενειακή μας υπόθεση. Γι’ αυτό και, παραδοσιακά, κάθε 14η Σεπτεμβρίου στο τραπέζι είχαμε «κρέας με τα κυδώνια», αϊβαλιώτικη συνταγή αφού η περιοχή, στην αρχαιότητα, λεγόταν Κυδωνίες. Οι μνήμες ήταν ακόμη τότε νωπές. Οι άνθρωποι που ξεριζώθηκαν από τη γη τους, αυτοί που είδαν με τα μάτια τους τη μεγάλη φωτιά να κατακαίει την κοσμοπολίτικη Σμύρνη ζούσαν, ήταν ενεργά μέλη των κοινωνιών μας. Και στα ραδιόφωνα, οι περίφημες «Αναζητήσεις του Ερυθρού Σταυρού» έλεγαν ακόμη για εκείνους που «τους είδαν για τελευταία φορά στην ξύλινη αποβάθρα».

Φέτος που συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή, η μνήμη έχει γίνει πλέον μουσειακή. Σαν κάτι που μπορεί μεν να μας συγκινεί αλλά δεν μας αφορά. Φωτογραφίες, ενθυμήματα, αφιερώματα και ό,τι μπορεί να συνδέεται με το δράμα της προσφυγιάς. Εχω ξαναγράψει όμως ότι αυτό είναι αυτό καθαυτό το γεγονός, όχι το αποτύπωμά του με το οποίο φρονώ ότι θα έπρεπε να έχουμε ασχοληθεί περισσότερο, ειδικά στη φετινή επέτειο.

Το 1922 η Ελλάδα ήταν μια χώρα καταπονημένη, πάμφτωχη, διχασμένη, σμπαραλιασμένη από μια περίοδο είκοσι πέντε ετών με πολέμους, αγώνες και κινήματα. Και σε αυτήν τη βαλκανική επαρχία των πεντέμισι εκατομμυρίων κατοίκων, ήρθαν να εγκατασταθούν άλλο ενάμισι εκατομμύριο πρόσφυγες. Τους οποίους η χώρα (και όχι απαραίτητα όλοι οι κάτοικοί της, θυμάμαι ακόμη και στα χρόνια μου να αποκαλούν τους πρόσφυγες «πρό-σφηκες») κατόρθωσε να τους ενσωματώσει. Με ένα πλήρες στεγαστικό πρόγραμμα αλλά και με σχέδια που έφεραν την ανάπτυξη σε όλη τη χώρα. Για παράδειγμα το σχέδιο υδροδότησης της Αθήνας εκπονήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1920 λόγω ακριβώς του προσφυγικού.

Από την άλλη, οι Μικρασιάτες ήταν άνθρωποι περήφανοι, δημιουργικοί που το λαμπρό απολεσθέν παρελθόν τους το χρησιμοποιούσαν ως εφαλτήριο για να προχωρήσουν στο μέλλον. Δεν το περιφέραν ως κουφάρι δόξας. Κοσμοπολίτες, ευζωιστές, με προοδευτικά ήθη και με έναν ιδιαίτερα αναπτυγμένο υλικό πολιτισμό που αποτυπωνόταν στην καθημερινότητά τους, με τις μουσικές τους, τα τραγούδια τους, τις νοστιμιές τους, αν και προέρχονταν εξ Ανατολών, έκαναν τους Ελλαδίτες πιο Ευρωπαίους.

Ναι, συμβολικά, η σημερινή είναι μια θλιβερή μέρα. Από αυτήν ξεκίνησε όμως ο ουσιαστικός εκσυγχρονισμός της νέας Ελλάδας.

Ο Καραγάτσης, ο Καζαντζίδης και η Γκρέις
Η 14η Σεπτεμβρίου όμως είναι μια ημερομηνία όπου συνωθούνται διάφοροι επέτειοι. Σαν σήμερα, ιδρύθηκε η Φιλική Εταιρεία και κυκλοφόρησε το Κεφάλαιο του Μαρξ με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Σαν σήμερα πέθαναν ο Καραγάτσης, ο Καζαντζίδης και η Γκρέις Κέλι.

Θα σταθώ στον Καραγάτση που έφυγε το 1960, στα 52 του χρόνια. «Αν ο Καραγάτσης ζούσε και έγραφε – που, σίγουρα, θα έγραφε – μέχρι τα 85 του, δηλαδή μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990, η ελληνική λογοτεχνία θα ήταν εντελώς διαφορετική» μου έλεγε κάποτε πολυγραφότατος και καταξιωμένος σύγχρονος συγγραφέας. «Δεν θα υπήρχα ούτε εγώ ούτε ο τάδε ούτε ο δείνα. Θα υπήρχαμε δηλαδή αλλά εντελώς υπό τη σκιά του. Και αμφιβάλλω αν θα είχαμε ενηλικιωθεί λογοτεχνικά».