Η κρίση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις

Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις περνούν μια από τις σοβαρότερες κρίσεις από την εποχή της νέας φάσης των σχέσεων που χρονολογείται από το 1973. Στα πενήντα περίπου χρόνια που διαρκεί αυτή η αντιπαράθεση, μόνο λίγες είναι οι στιγμές που η Τουρκία  αντιτίθεται τόσο έντονα, και με τόσο αβάσιμα επιχειρήματα, στις απόλυτα δικαιολογημένες θέσεις της Ελλάδας και πυροδοτεί ένα κλίμα σχεδόν εμπόλεμο με τις δηλώσεις των ιθυνόντων, περιλαμβανομένου και του αρχηγού του κράτους.

Το μόνο θετικό είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος του ερεθισμού για την Ελλάδα προέρχεται από εκρηκτικές, είναι αλήθεια, δηλώσεις, κι ότι στις πράξεις οι Τούρκοι έχουν περιοριστεί στη συνήθη πρακτική των παραβιάσεων του εθνικού εναέριου χώρου, που περιλαμβάνει και υπερπτήσεις σε ελληνικά νησιά, και των παραβάσεων του FIR, όπως και στη συνεχιζόμενη προσπάθειά τους να μας διοχετεύουν μετανάστες, που, όμως, αντιμετωπίζεται με επιτυχία, αλλά και με αντιδράσεις από πλευράς των δικαιωματιστών για την άνευ ελέγχου απομάκρυνση εκείνων που δικαιούνται άσυλο από τις αρχές.

Τα πλέον επίψογα από τα επιχειρήματα της Τουρκίας, ή καλύτερα του κ. Ερντογάν, βρίσκονται στην αμφισβήτηση της κυριαρχίας της Ελλάδας, από τη στιγμή που δεν σέβεται την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών, και στην παραχάραξη του Διεθνούς Δικαίου αναφορικά με τα νησιά μας, και το δικαίωμα που έχουν σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Μάλιστα αυτή η τελευταία, η παραχάραξη, έχει βρει και την αποτύπωσή της σε χάρτες, όπου παρουσιάζεται η επονομαζόμενη τουρκική «Γαλάζια Πατρίδα».

Θα μείνουμε σε αυτό το δεύτερο στο σημερινό άρθρο μου, καθώς για το πρώτο υπάρχει ανάλυσή μου σε άλλο καθημερινό έντυπο. Το κύριο επιχείρημα της Τουρκίας είναι ότι τα ανατολικά νησιά του Αιγαίου και αυτά του μικρού συμπλέγματος του Καστελλόριζου στερούνται του δικαιώματος της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, καθώς, λόγω εγγύτητας, βρίσκονται πολύ κοντά στις τουρκικές ακτές. Και ειδικότερα για το Καστελλόριζο, η μεγάλη απόσταση από τον κύριο εδαφικό κορμό της Ελλάδας, δεν του επιτρέπει να διεκδικήσει θαλάσσιες ζώνες, πέρα από τη ζώνη των 6 ν.μ. αιγιαλίτιδας, που έχει σήμερα.

Τα επιχειρήματα αυτά δεν ευσταθούν καθώς η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, η λεγόμενη Σύμβαση του Montego Bay, oρίζει ότι τα νησιά έχουν υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, κατ’ αντιστοιχία προς τα ηπειρωτικά εδάφη ενός κράτους. Και η Σύμβαση αυτή έχει τύχει, ως τα σήμερα, της αποδοχής της μεγάλης πλειονότητας των κρατών της διεθνούς κοινότητας με την επικύρωση ή προσχώρηση σε αυτήν, και οι ουσιαστικές διατάξεις της έχουν αποκτήσει καθεστώς γενικού εθιμικού δικαίου, που δεσμεύει και τα  τρίτα κράτη (δηλ. τα κράτη τα οποία δεν την έχουν επικυρώσει ή δεν έχουν προσχωρήσει σε αυτήν, όπως είναι, π.χ., η Τουρκία).

Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έχει, βεβαίως, ερμηνεύσει το  σχετικό άρθρο 121, με τρόπο ώστε να περιορίζει το απόλυτο δικαίωμα που αυτό προβλέπει (να εξισώνει τις νησιωτικές ακτές με τις ηπειρωτικές). Κι η πλούσια νομολογία του μας έχει δώσει τα κριτήρια με βάση τα οποία ένα νησί δικαιούται (ή δεν δικαιούται, σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως βραχονησίδες, ακατοίκητα νησιά, κ.λπ.) υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Ενα από τα θεμελιώδη κριτήρια που το Δικαστήριο εφαρμόζει είναι το μήκος των ακτών ενός κράτους που βρίσκεται στην υπό οριοθέτηση περιοχή, σε αντιπαραβολή με τις ακτές του άλλου κράτους στην ίδια περιοχή.

Με βάση αυτό το κριτήριο, και την εφαρμογή του, τα ελληνικά νησιά του Αιγαίου δικαιούνται υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Και οι μεν Κυκλάδες έχουν σημαντικό μέτωπο ακτών ώστε να διεκδικήσουν πλήρη επήρεια, άρα και πλήρες δικαίωμα υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ, τα δε νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, προς τις δυτικές ακτές τους απολαμβάνουν μεγάλου χώρου ώστε να διεκδικήσουν ανάλογα δικαιώματα. Στην Ανατολική Μεσόγειο, η Ελλάδα δεν έχει μόνον το Καστελλόριζο. Εχει και τις ανατολικές ακτές Ρόδου, Καρπάθου και Κρήτης. Αυτές απέδωσαν περιορισμένη επήρεια στην ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία και το ίδιο αναμένεται να γίνει και στην περίπτωση μιας αντίστοιχης συμφωνίας με την Τουρκία. Αλλά αυτό δεν επηρεάζει το αποτέλεσμα να έχουν τελικά οι ανατολικές ακτές υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ, που μπορεί να φτάνει την αντίστοιχη θαλάσσια ζώνη του Καστελλόριζου, και συνεπώς να ενοποιείται με αυτήν, ως συνολική έκταση. Η απόσταση, εξάλλου, που χωρίζει αυτά τα νησιά είναι σχετικά μικρή και δεν αποκλείεται ένα τέτοιο σενάριο.

Το άλλο επιχείρημα της Τουρκίας είναι επίσης έωλο. Η Τουρκία ισχυρίζεται ότι η απόσταση που χωρίζει το Καστελλόριζο από την κεντρική Ελλάδα – και αντιθέτως η εγγύτητά του με το τουρκικό ηπειρωτικό έδαφος – του στερεί το δικαίωμα λειτουργικών θαλασσίων ζωνών. Ουδέν ανακριβέστερον. Η απόσταση ενός νησιού από τον κυρίως εδαφικό κορμό μιας χώρας δεν έχει, στη νομολογία, ασκήσει καμιά επιρροή στο ζήτημα της απόκτησης ή όχι θαλασσίων ζωνών. O τρόπος με τον οποίον το Δικαστήριο αντιμετώπισε τα νησιά στην υπόθεση της Νικαράγουας κατά Κολομβίας (2012) είναι ενδεικτικός για το κατά πόσον το Δικαστήριο δεν αποδίδει σημασία στην απόσταση από τα ηπειρωτικά εδάφη.

Με την ευκαιρία της αναφοράς μου στις ανατολικές ακτές των νησιών μας στην Ανατολική Μεσόγειο, χρήσιμο θα ήταν να τονίσω ότι για τις ακτές αυτές δεν ισχύει το casus belli, το οποίο αφορά μόνο στο Αιγαίο. Κατά συνέπεια, κι αν ακόμα υποθέσουμε ότι λαμβάνουμε στα σοβαρά αυτήν την προειδοποίηση της Τουρκίας, τίποτα δεν μας εμποδίζει να επεκτείνουμε στα 12 ν.μ. την αιγιαλίτιδα ζώνη μας, με γραμμή βάσης τις ανατολικές ακτές των νησιών μας στο Ανατολικό Αιγαίο. Ακριβώς έτσι όπως κάναμε και στο Ιόνιο Πέλαγος,

Συμπερασματικά: η μόνη λύση για διέξοδο από το σημερινό αδιέξοδο είναι η συμφωνία με τη γείτονα για οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ. Αν και κάτι φαντάζει εξαιρετικά δυσχερές εγχείρημα η ελληνική τακτική προς τα εκεί πρέπει να κατευθύνεται. Επειδή, όμως, οι δυσχέρειες είναι ανυπέρβλητες, λόγω των διαμετρικά αντίθετων θέσεων των δύο μερών, μόνη λύση είναι η προσφυγή στο Δικαστήριο που δίνει εγγυήσεις αντικειμενικότητας και οριστικότητας στην επίλυση  των ζητημάτων. Πάντως και ο δικανικός δρόμος δεν είναι ανοιχτός. Προϋποθέτει διάλογο ανάμεσα στα μέρη για να καταλήξουν σε ένα συνυποσχετικό, μια συμφωνία δηλαδή παραπομπής της υπόθεσης στο Δικαστήριο. Πράγμα που μας φέρνει στην ανάγκη διαλόγου με την Τουρκία, το συντομότερο δυνατόν.

Ο Χρήστος Ροζάκης είναι πανεπιστημιακός και πρώην υφυπουργός Εξωτερικών