Ο σκληρός Σεπτέμβρης του ‘55

Ο σκληρός Σεπτέμβρης του ’55

Θα είναι πάνω από τριάντα χρόνια που πήγα για πρώτη φορά στην Κωνσταντινούπολη. Η οικογένεια ενός φίλου ανέλαβε να με ξεναγήσει στην πόλη και την ιστορία της. Και τότε έμαθα, πρώτη φορά, για τα Σεπτεμβριανά. Κάτι είχα ακούσει για τους διωγμούς των Ελλήνων της Πόλης αλλά κάπως αόριστα. Τα επεισόδια αυτά δεν έχουν καταγραφεί στη συλλογική μας μνήμη. Δεν διδάσκονται καν στο σχολείο όπου η ύλη για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις τελειώνει το 1922. Και όμως, οι άνθρωποι που τα υπέστησαν, ζουν ακόμη ανάμεσά μας. Θα τους συναντήσουμε στα καφενεία, στα μεζεδοπωλεία και τα μπακάλικα του Παλαιού Φαλήρου, εκεί που έστησαν τις νέες τους ζωές οι Κωνσταντινουπολίτες.

Το προσάναμμα που φούντωσε τη φωτιά ήταν μια βομβιστική επίθεση στο τουρκικό προξενείο της Θεσσαλονίκης το οποίο στεγαζόταν στο σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ. Εκ των υστέρων, αποδείχθηκε ότι ήταν προβοκάτσια και, επί της ουσίας, υπήρξε η αφορμή. Η βασική αιτία, πέραν της πολιτικής της Τουρκίας για τις εθνικές μειονότητες που ζούσαν στα εδάφη της, ήταν ο απελευθερωτικός αγώνας των Κυπρίων που είχε ξεκινήσει τον Απρίλιο εκείνης της χρονιάς. Και ήδη από τον Αύγουστο, οι εμπρηστικές δηλώσεις του τούρκου πρωθυπουργού Μεντερές καλλιεργούσαν το ανθελληνικό κλίμα. Που βρήκε πρόσφορο έδαφος να ανθίσει στην οικονομική κρίση η οποία και τότε ταλάνιζε τη χώρα. Το σύνθημα ωστόσο το έδωσαν οι φωτογραφίες από το, δήθεν, κατεστραμμένο προξενείο.

Κι έτσι, το απόγευμα της 6ης Σεπτεμβρίου 1955, ξεκίνησαν οι επιθέσεις σε οτιδήποτε παρέπεμπε στην Ελλάδα, από «αυθορμήτως αγανακτισμένους» τούρκους πολίτες, πολλοί από τους οποίους είχαν μεταφερθεί με πούλμαν από τα ενδότερα της χώρας ενώ ένα καλά οργανωμένο σύστημα είχε φροντίσει να τους προμηθεύσει με λοστούς, σφυριά, σκεπάρνια και λοιπά «όργανα καταστροφής». Μέσα σε λίγες ώρες οι βανδαλισμοί του αγριεμένου πλήθους είχαν σαν αποτέλεσμα, σύμφωνα με τις επίσημες καταγραφές, τον θάνατο τριάντα ελλήνων, είκοσι βιασμούς (τόσοι καταγγέλθηκαν, λένε ότι, στην πραγματικότητα, ήταν πάνω από 2.000), την ολοσχερή καταστροφή πάνω από 1.000 σπιτιών και εκτεταμένες ζημιές σε άλλα 2.500 όπου έμεναν ελληνικές οικογένειες, τη σύληση 73 εκκλησιών και πολλών τάφων σε δύο κοιμητήρια και τη λεηλασία 4.348 καταστημάτων, 27 φαρμακείων, 26 σχολείων, πέντε πολιτιστικών συλλόγων, τριών εφημερίδων, 12 ξενοδοχείων, 11 κλινικών, 21 εργοστασίων, 110 ζαχαροπλαστείων και εστιατορίων αποκλειστικά, σχεδόν, ελληνικών συμφερόντων. Τα ξημερώματα, όταν πια η καταστροφή είχε ολοκληρωθεί, επενέβη η αστυνομία που έως τότε παρακολουθούσε απαθής και κηρύχθηκε στρατιωτικός νόμος.

Στην πραγματικότητα, καταστράφηκε μια ακμάζουσα οικονομία της πόλης και άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για τον διωγμό των 150.000 Ελλήνων που ολοκληρώθηκε το 1964.

Αυτά που έπρεπε να ξεχαστούν

«Το οδόστρωμα δεν φαινόταν από τις σπασμένες πορσελάνες, τα παιχνίδια, τα έπιπλα κουζίνας, τα ενυδρεία που ήταν τότε της μόδας, τα κρύσταλλα φωτιστικών και μερικά τανκς που, έστω και αργά, είχαν βγει στους δρόμους για να επαναφέρουν την τάξη» περιγράφει ο Ορχάν Παμούκ. Και ο Ιαν Φλέμινγκ αναφέρει: «Τη νύχτα η Κωνσταντινούπολη είχε μετατραπεί σε μεσαιωνική αρένα. Την αυγή, τα κοντάρια καταχωνιάστηκαν όπως όπως όταν τα τεθωρακισμένα Σέρμαν ανέλαβαν δράση και η πρώτη τουρκική μεραρχία πήρε την πόλη υπό τον έλεγχό της». Η αντίδραση της ελληνική κυβέρνησης (για άλλη μια φορά μετά το 1922) ήταν μάλλον χαλαρή και μετριοπαθής. Το απέδωσαν στη βαριά ασθένεια του τότε πρωθυπουργού Αλέξανδρου Παπάγου αλλά η αλήθεια είναι ότι υπήρξαν έντονες πιέσεις ώστε να «τα βρουν» οι δύο «σύμμαχοι» στο ΝΑΤΟ. Πέντε χρόνια αργότερα, τον Μάιο του 1960, έγινε στρατιωτικό πραξικόπημα στην Τουρκία, ο Μεντερές δικάστηκε και για τα Σεπτεμβριανά και, ακριβώς έξι χρόνια μετά το πογκρόμ, εκτελέστηκε δι’ απαγχονισμού.

Τα Σεπτεμβριανά είναι μια σελίδα της Ιστορίας που πολλοί προτιμούν να ξεχαστεί. Και η τραγική ανάμνησή τους διασώζεται κυρίως από τους υπέροχους γηραιούς Κωνσταντινουπολίτες που ανταλλάσσουν ακόμη τα «μπρε» τους στα πολίτικα καφενεία του Φαλήρου.