«Ζήτω ο Γκορμπατσόφ!»

Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν στη Μόσχα τον Νοέμβριο του 1997, μέσα σε μερικές ημέρες. Είχαν χρειαστεί όμως μήνες προκειμένου να κλείσει η συμφωνία. Και μέχρι την τελευταία στιγμή, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δίσταζε. Ενας πρώην ηγέτης πυρηνικής υπερδύναμης, πρωταγωνιστής σε διαφήμιση πίτσας – και μάλιστα αμερικανικής;

Κάποιοι λένε πως την ιδέα την είχε ευθύς εξαρχής η BBDO, η διαφημιστική εταιρεία που προωθούσε την Pizza Hut. Η τελευταία γευστική πρόταση της αλυσίδας δεν προκαλούσε μεγάλο ενθουσιασμό, οι διαφημιστές ήθελαν να ανανεώσουν το πρόσωπο της μάρκας, σκέφτηκαν τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, καθώς και τον Μοχάμεντ Αλι. Αλλοι πάλι υποστηρίζουν πως κάποιος στην BBDO «άκουσε ότι ο Γκορμπατσόφ ήταν πρόθυμος να κάνει κάτι». Γιατί χρειαζόταν χρήματα. Το 1991, οι επικεφαλής των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών είχαν ψηφίσει να λαμβάνει ως σύνταξη 4.000 ρούβλια τον μήνα. Το ποσό αυτό, όμως, δεν αναπροσαρμοζόταν βάσει πληθωρισμού. Μέχρι το 1994, λοιπόν, και σύμφωνα με τον ιστότοπο Meduza, η σύνταξή του αντιστοιχούσε σε λιγότερα από δύο ευρώ μηνιαίως. Μεταξύ 1991 και 1998, άλλωστε, η οικονομία της Ρωσίας συρρικνώθηκε κατά 30%.

Ο πατέρας της περεστρόικα και της γκλάσνοστ πληρωνόταν βέβαια αδρά για τις ομιλίες του ανά τον κόσμο. Τα ποσά αυτά, όμως, δεν έφταναν για να συντηρήσουν και την οικογένειά του και το ίδρυμα μέσω του οποίου ήθελε να χτίσει το πολιτικό κληροδότημά του. Και ήταν αποφασισμένος να παραμείνει στη Ρωσία ο Γκορμπατσόφ, να αγωνιστεί για τη μεταρρύθμιση, όχι να ζήσει άνετα ως αυτοεξόριστος. Η αντιπαλότητά του με τον Μπόρις Γέλτσιν είναι θρυλική. «Οταν με κρεμάσουν, φροντίστε να μην κρεμάσουν τον Γέλτσιν από την ίδια σημύδα», είχε πει σε έναν δημοσιογράφο. Ο διάδοχός του είχε αφήσει το ίδρυμά του χωρίς πόρους, χωρίς χώρους, ένα όνειρο μοσχοβίτικης νυκτός.  «Φτιάχνω επί του παρόντος μία βιβλιοθήκη για την περεστρόικα», θα επεσήμαινε ο Γκορμπατσόφ στο δελτίο Τύπου του διαφημιστικού σποτ. «Η πίτσα, είναι ένα σημαντικό κομμάτι της ζωής. Δεν είναι απλώς κατανάλωση, είναι κοινωνικοποίηση, ενώνει τους ανθρώπους», θα επιχειρηματολογούσε στους «New York Times». «Χρειαζόμουν τα χρήματα… Η οικονομική κρίση με έκανε πρακτικά να χρεοκοπήσω», θα δήλωνε εκ των υστέρων στην «Guardian». «Είχα πάρει ένα δάνειο για να οικοδομήσω το κτίριο του ιδρύματός μου και οι εργάτες είχαν αρχίσει να φεύγουν», θα δικαιολογούνταν στο France 24. «Ηταν ένα πραγματικό μαρτύριο… Να πέσω σε ένα τέτοιο επίπεδο!», θα αναγνώριζε, χρόνια αργότερα, στο ρωσικό περιοδικό «Snob». Ακόμη και σήμερα, κανείς δεν γνωρίζει πόσα χρήματα πήρε, οι φήμες μιλούν για ένα ποσό που κυμαίνεται από τις 160.000 έως το ένα εκατομμύριο δολάρια.

Με κάποιον τρόπο, οι διαφημιστές κατάφεραν να κλείσει, για τις ανάγκες των γυρισμάτων, η Κόκκινη Πλατεία για μία ολόκληρη μέρα. Κάμερες είχαν τοποθετηθεί ψηλά πάνω στο Κρεμλίνο. Αλλά ο Γκορμπατσόφ άργησε, και αυτή δεν ήταν η τελευταία φορά που η ομάδα της BBDO φοβήθηκε πως η συμφωνία θα κατέρρεε. «Κοιτάξτε, είστε σε μια μεγάλη παραγωγή!», τον επέπληξε ο σκηνοθέτης. «Έχω συμμετάσχει σε υπερβολικά πολλές μεγάλες παραγωγές σε αυτή την πλατεία…», ήρθε η πληρωμένη απάντηση.

Ο τελευταίος ηγέτης της ΕΣΣΔ είχε θέσει πολλούς όρους. Καταρχήν, να έχει την τελευταία λέξη όσον αφορά το σενάριο. Και επίσης, να μην εμφανίζεται ο ίδιος να τρώει πίτσα στο διαφημιστικό. Η Pizza Hut απογοητεύτηκε, επέμεινε, άλλο ήταν το σύνηθες. Τελικά βρέθηκε μία συμβιβαστική λύση: να σερβίρει ο Γκορμπατσόφ πίτσα σε ένα μέλος της οικογένειάς του – τη μικρή εγγονή του, Αναστάζια Βιργκάνσκαγια.

Πλάνα της χιονισμένης Κόκκινης Πλατείας. Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ τη διασχίζει αργά, φοράει τραγιάσκα, κρατάει ομπρέλα, πλάι του περπατά χαμογελαστή η εγγονή του. Μπαίνουν σε μία Pizza Hut, πάνω στην πλατεία – στην πραγματικότητα, στο σημείο εκείνο βρισκόταν ένα κοσμηματοπωλείο, τα υπόλοιπα γυρίσματα έγιναν σε ένα εστιατόριο της αλυσίδας σε κοντινή απόσταση. «Είναι ο Γκορμπατσόφ», λέει σκυθρωπά ένας άλλος θαμώνας, γύρω στα 50, στην οικογένειά του. «Είναι, πράγματι», επιβεβαιώνει ένας νεαρός, πιθανότατα γιος του. «Εξαιτίας του, έχουμε οικονομική σύγχυση!», γκρινιάζει ο μεγαλύτερος. «Εξαιτίας του, έχουμε ευκαιρίες», αντιτείνει ο νεαρότερος. «Εξαιτίας του, έχουμε πολιτική αστάθεια!» – «Εξαιτίας του, έχουμε ελευθερία!» – «Απόλυτο χάος!» – «Ελπίδα!» – «Πολιτική αστάθεια!». Η γιαγιά της οικογένειας τους διακόπτει: «Εξαιτίας του, έχουμε πολλά πράγματα… όπως την Pizza Hut». Επ’ αυτού, συμφωνούν άπαντες, «Ζήτω ο Γκορμπατσόφ!», φωνάζουν σε λίγο όρθιοι όλοι και η επευφημία αντηχεί σε όλη τη Μόσχα. Ονειρα μοσχοβίτικης νυκτός.

Η Pizza Hut άνοιξε το πρώτο της υποκατάστημα στη Μόσχα το 1990, χάρη στον Γκορμπατσόφ, αποσύρθηκε ωστόσο από τη Ρωσία μετά το κραχ του 1998. Το επίμαχο διαφημιστικό σποτ δεν έπαιξε ποτέ στη χώρα, ο τελευταίος ηγέτης της ΕΣΣΔ ήταν ήδη αντιδημοφιλής εκεί, και θα γινόταν ακόμα πιο αντιδημοφιλής στη συνέχεια. Χρόνια μετά, την επαύριον του θανάτου του, μοιάζει να συμπυκνώνει σε 60” όλη την κόντρα της Δύσης με την πουτινική Ρωσία. Λίγο προσεκτικά να κοιτάξει κανείς, διακρίνει στο τέλος μία ηλικιωμένη στην Κόκκινη Πλατεία να κοιτάζει μακριά, προς το μέλλον, και είναι ντυμένη στα μαύρα από την κορφή μέχρι τα νύχια.