Η ασφαλειοποίηση της μετανάστευσης αποτελεί κοινωνική κατασκευή

Με αφορμή τα πρόσφατα γεγονότα στον Εβρο και την πολιτική διαχείριση της κατάστασης με τους 38 πρόσφυγες, είναι ίσως ευκαιρία να αναδείξουμε πτυχές του Μεταναστευτικού-Προσφυγικού στην Ελλάδα και να επισημάνουμε μύθους και πραγματικότητες που έχουν αναπτυχθεί γύρω από το ζήτημα.

Το σημείο-καμπή για τη μεταναστευτική πολιτική, όπως αυτή ασκείται από την παρούσα κυβέρνηση, ήταν τα γεγονότα του Φεβρουαρίου-Μαρτίου 2020 στον Εβρο. Η ελληνική κυβέρνηση δεν επέτρεψε την είσοδο προσφύγων και αιτούντων άσυλο, όταν η Τουρκία άνοιξε τα σύνορά της, και παράλληλα εξέπεμψε το αφήγημα του «υβριδικού πολέμου»· ότι, δηλαδή, η Τουρκία χρησιμοποιεί τους μετανάστες ως μέρος ενός συντονισμένου σχεδίου παραβίασης συνόρων και αποσταθεροποίησης της χώρας. Από τότε, η ελληνική κυβέρνηση σκλήρυνε ακόμα περισσότερο τη στάση της και φροντίζει να δείχνει συνεχώς ότι είναι απόλυτα προσηλωμένη σε μια λογική ασφάλειας, η οποία έχει ως βασικές προτεραιότητες την αποτροπή και τον περιορισμό (μέχρι και την εκμηδένιση) των ροών. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι αναφορές διεθνών οργανισμών οι οποίες έχουν καταγράψει βίαιες επαναπροωθήσεις σε Αιγαίο και Εβρο, με εμπλοκή των ελληνικών αρχών και με τη συνδρομή της Frontex.

Μετά τα γεγονότα του 2020 στον Εβρο, είδαμε για πρώτη φορά να συνδέεται τόσο άμεσα η μετανάστευση με την εθνική ασφάλεια και την κυριαρχία της χώρας. Στον δημόσιο διάλογο, οι μετανάστες έγιναν «εισβολείς» και η ρητορική που κυριάρχησε ήταν καθαρά πολεμική. Το ίδιο συνέβη και με την πρόσφατη δοκιμασία των 38 προσφύγων στη νησίδα στον Εβρο. Η ρητορική ασφάλειας στο Μεταναστευτικό δεν είναι, βέβαια, κάτι καινούργιο στην ελληνική πραγματικότητα, καθώς αποτελεί κοινό τόπο οι μετανάστες να αντιμετωπίζονται, γενικά, ως απειλή για την ασφάλεια, τη συνοχή της ελληνικής κοινωνίας, την ελληνική οικονομία, την αγορά εργασίας κ.ο.κ. Ουσιαστικά η συγκεκριμένη πολιτική ακολουθείται πιστά από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, όταν η Ελλάδα μετατράπηκε ξαφνικά από χώρα που έστελνε μετανάστες στο εξωτερικό (migrant sending country) σε χώρα υποδοχής (migrant hosting country) και έχει υπηρετηθεί, σχεδόν, από όλες τις κυβερνήσεις. Ολα αυτά τα χρόνια, το μεταναστευτικό ζήτημα πολιτικοποιήθηκε και ασφαλειοποιήθηκε έντονα. Συστηματικά, οι πολιτικές ελίτ «έδειχναν» μετανάστες και πρόσφυγες ως αποδιοπομπαίους τράγους, οι οποίοι ευθύνονται για την υψηλή ανεργία, την αυξημένη εγκληματικότητα, την πληθυσμιακή αλλοίωση κ.λπ.

Ενας τρόπος για αντιστροφή των πολιτικών ασφαλειοποίησης στο Μεταναστευτικό είναι η παρουσίαση της πραγματικότητας. Και η πραγματικότητα λέει ότι η μετανάστευση, ως φαινόμενο, δεν ευθύνεται στο μέγεθος που της αποδίδεται, ούτε για την αύξηση της ανεργίας, ούτε για τη ραγδαία εξάπλωση της εγκληματικότητας, ούτε φυσικά για την αλλοίωση του ελληνικού πολιτισμικού στοιχείου. Στο κομμάτι της αγοράς εργασίας, είναι γνωστό από έρευνες ότι οι μετανάστες υποστηρίζουν πολύ το εθνικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, ενώ κρατούν στη ζωή μια σειρά από επαγγέλματα που είτε έχουν ανάγκη από προσωπικό είτε απειλούνται με εξαφάνιση, όπως τομείς κοινωνικής φροντίδας, η γεωργία και οι κατασκευές. Στον τομέα της εγκληματικότητας, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ., οι μετανάστες έχουν σαφώς μικρότερο μερίδιο από τους ντόπιους στη ραγδαία αύξησή της τα τελευταία χρόνια, ενώ τα περισσότερα αδικήματα αφορούν κυρίως διαχειριστικά ζητήματα που σχετίζονται με την παραμονή τους στην Ελλάδα (κράτηση για παράνομη είσοδο, πλαστογραφίες εγγράφων κ.λπ.).

Η ασφαλειοποίηση της μετανάστευσης, λοιπόν, αποτελεί κοινωνική κατασκευή. Το βασικό δηλαδή ερώτημα δεν έχει να κάνει με το αν οι μετανάστες και οι πρόσφυγες αποτελούν έναν πραγματικό ή έναν υποτιθέμενο κίνδυνο για την Ελλάδα. Αυτό που έχει σημασία στη διαδικασία της ασφαλειοποίησης είναι ότι μια πιθανή σύνδεση μετανάστευσης και ασφάλειας επιτρέπει την υιοθέτηση συγκεκριμένων πολιτικών αντιμετώπισης του «Αλλου» και άρα την οργάνωση των κοινωνικών σχέσεων με βάση αυτή τη σχέση.

Ο Κώστας Βλαχόπουλος είναι πολιτικός επιστήμονας-ερευνητής