Ο υπερήρωας της διπλανής πόρτας

Εξήντα χρόνων γίνεται αυτόν τον μήνα ο υπερήρωας της διπλανής πόρτας, ο Σπάιντερμαν. Δημιούργημα του Σταν Λι και του Στιβ Ντίτκο, πρωτοεμφανίστηκε τον Αύγουστο του 1962 στο τεύχος #15 του περιοδικού Amazing Fantasy και στην πορεία των χρόνων συνέβαλε να γίνει δημοφιλής η κουλτούρα των υπερηρώων των κόμικς, που βαθμιαία έχασαν την παιδικότητά τους, τον μονοδιάστατο χαρακτήρα τους, τη σιγουριά ότι είναι αθάνατοι, για να εμφανίζονται σήμερα όχι τόσο ως δημοφιλή σήματα της pulp λογοτεχνίας αλλά ως σταρ του κινηματογράφου. Εξήντα χρόνων πια, ο Πίτερ Πάρκερ ελίσσεται ανάμεσα στους ουρανοξύστες της Νέας Υόρκης, αναζητώντας τη δικαιοσύνη – αλλά συχνά και την αγάπη.

Η δεκαετία του 1960 στην Αμερική ήταν εποχή άνθησης της λαϊκής, pulp κουλτούρας με λαϊκές ιστορίες φαντασίας, που τυπώνονταν σε φτηνά τετράχρωμα φυλλάδια και είχαν πολλή επιτυχία στις μικρές ηλικίες. Στις ιστορίες αυτές πρωταγωνιστούσαν καλοί μασκοφόροι ήρωες που κυνηγούσαν τους εκπροσώπους του κακού, διεκδικώντας λίγη από τη φήμη, και τις πωλήσεις, των ιστοριών με τον Σούπερμαν και τον Μπάτμαν – χάρη στους οποίους άκμαζε η εκδοτική εταιρεία DC Comics. Στον χώρο των κόμικς, εκείνη την εποχή, βρίσκονταν δυο σημαντικά πρόσωπα. Ο ένας, ο σχεδιαστής Τζακ Κίρμπι, είχε στιβαρό σχεδιαστικό στυλ, κινηματογραφική λογική και ευρηματικότητα στην απόδοση σκηνών μάχης, γι’ αυτό τον έλεγαν «The King», ο βασιλιάς, αλλά και «ο Ουίλιαμ Μπλέικ των εικονογραφημένων». Είχε ήδη μια τεράστια επιτυχία, τον Κάπτεν Αμέρικα, που τον δημιούργησε σε σενάριο Τζόε Σάιμον, ως το αντίπαλο δέος της Αμερικής στον Χίτλερ και στη ναζιστική εγκληματική μηχανή του.

Το δάγκωμα μιας ραδιενεργού αράχνης. Ο άλλος, ο σεναριογράφος, λεγόταν Σταν Λι και είχε αρχίσει να γράφει σενάρια «με το κιλό», επινοώντας συνεχώς νέους υπερήρωες, με στόχο η νέα εκδοτική εταιρεία που έφτιαξαν, η Marvel, να πάρει μερίδιο αγοράς από την DC. Κίρμπι και Λι συνεργάστηκαν σε πολλές νέες σειρές, επινοώντας και λανσάροντας νέους υπερήρωες, μεταξύ άλλων την ομάδα των Τεσσάρων Φανταστικών, την ομάδα των μεταλλαγμένων X-Men και το πρασινοτόμαρο τέρας Χαλκ.

Επινοώντας συνεχώς ήρωες και τίτλους, ο Σταν Λι, το 1962, έγραψε ένα σενάριο για έναν ορφανό νεαρό, τον Πίτερ Πάρκερ, που μένει στη Νέα Υόρκη, στο σπίτι των θείων του σε μια φτωχή γειτονιά, φοιτά σε κολέγιο κι είναι βαθιά προσηλωμένος στα βιβλία του, νωθρός και αδέξιος. Αλλά έπειτα από το δάγκωμα μιας ραδιενεργού αράχνης αποκτά υπερδυνάμεις που του επιτρέπουν να σκαρφαλώνει σε τοίχους και, γενικώς, να κάνει αναλογικά πολλαπλάσια ό,τι κάνει η αράχνη. Στην αρχή, θα χρησιμοποιήσει τα χαρίσματά του για να επωφεληθεί στο σχολείο έναντι των συμμαθητών του που του κάνουν συστηματικό μπούλινγκ ή για να δουλέψει σε λαϊκά θεάματα, γι’ αυτό βρήκε και την μπλε και κόκκινη στολή της Αράχνης. Ωσπου, ένας κλέφτης, τον οποίο θα μπορούσε ο ίδιος να έχει εξουδετερώσει αν ενδιαφερόταν λίγο, δολοφονεί το θείο του – κι εκεί ο μικρός αλλά προικισμένος με υπερδυνάμεις νεαρός αποφασίζει να κυνηγήσει το έγκλημα. Κι η ιδέα της αυτοδικίας γίνεται το κίνητρο μιας από τις πιο πετυχημένες και διάσημες αφηγήσεις του εικοστού αιώνα.

Το σενάριο δεν το εικονογράφησε ο Τζακ Κίρμπι αλλά ένας άλλος σχεδιαστής, ο Στιβ Ντίτκο. Η πρώτη ιστορία του Σπάιντερμαν τυπώθηκε στο τελευταίο τεύχος, #15, του βραχύβιου περιοδικού Amazing Fantasy, τον Αύγουστο του 1962. Η επιτυχία ήταν μεγάλη και πολύ σύντομα, τον Μάρτιο του 1963, κυκλοφόρησε ένας νέος τίτλος: The Amazing Spider Man, που αγαπήθηκε πολύ. Ο Σπάιντερμαν είναι ο υπερήρωας της διπλανής πόρτας. Η απόδοση υπερηρωικών χαρακτηριστικών σε ένα παιδί του διπλανού θρανίου, έναν δειλό έφηβο με σπυράκια που μαθαίνει σιγά σιγά να αναμετριέται με τις αμφιβολίες, τις αναστολές και τους φόβους του ήταν ασφαλής συνταγή ταύτισης των αναγνωστών.

Η επιτυχία του ανθρώπινου υπερήρωα ήταν τεράστια. Πολύ σύντομα, οι περιπέτειες του Σπάιντερμαν έγιναν το υπ’ αριθμόν ένα εμπορικό ατού της Marvel. Δυο χρόνια μετά την πρώτη εμφάνιση του ξεχωριστού τίτλου με τις περιπέτειες του ήρωα με την κόκκινη και την μπλε στολή, σε έρευνα του περιοδικού Esquire ανάμεσα σε σπουδαστές κολεγίων, η συγκεκριμένη κόμικς φιγούρα ήταν πιο δημοφιλής ποπ εικόνα από εκείνες του Μπομπ Ντίλαν ή του Τσε Γκεβάρα.

Η επιτυχία του κόμικς δεν σήμανε για τη Marvel και τους συντελεστές της καθήλωση στα κλισέ δεδομένα μιας αφήγησης που πουλούσε. Ο Πίτερ Πάρκερ μεγάλωνε και, μαζί, μεγάλωναν οι ανάγκες του. Μαζί με τους αντιπάλους του που γίνονταν πιο ισχυροί και πιο περίπλοκοι, γινόταν πιο περίπλοκος ως χαρακτήρας και ο ίδιος. Οταν, το 1966, ο Ντίτκο αποχώρησε για να αναλάβει τον σχεδιασμό της σειράς ο τελειοθήρας Τζον Ρομίτα πατήρ, ο κόσμος του Πίτερ Πάρκερ είχε μεγαλώσει πολύ. Οι βασικές σπουδές είχαν τελειώσει, συνέχιζε όμως με την αγαπημένη του χημεία, οι δουλειές του ως υπερήρωα μεγάλωναν και, παρ’ όλα αυτά, για να βγάζει το χαρτζιλίκι του είχε πιάσει και δουλειά, free lancer φωτορεπόρτερ στην εφημερίδα Daily Buggle – όπου, βεβαίως, έγινε δεκτός επειδή, χάρη σε μια αυτόματη μηχανή, εξασφάλιζε αποκλειστικές φωτογραφίες με τον Σπάιντερμαν!

Ενας θάνατος στην ποπ κουλτούρα. Τα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του 1960, η Marvel είχε αλλάξει τα δεδομένα της βιομηχανίας των κόμικς, αναθερμαίνοντας το αναγνωστικό ενδιαφέρον και συμβάλλοντας στη γιγάντωση της ποπ κουλτούρας. Μπορεί ο κόσμος να χανόταν, αλλά ο Amazing Spider-man, συνέχισε να γίνεται μπεστ σέλερ χάρη στα νέα αφηγηματικά δεδομένα που έφερε στα κόμικς, από τα πρώτα κιόλας χρόνια της νέας δεκαετίας. Εν πρώτοις, έστω και συναινετικά, στο πλαίσιο μιας καμπάνιας για την καταπολέμηση των ναρκωτικών που έγινε σε συνεργασία με την κεντρική κυβέρνηση, ο Σταν Λι βρήκε την ευκαιρία να καταστρατηγήσει τον περίφημο Κώδικα των Κόμικς, μακαρθική επιβίωση που επέβαλλε μια σειρά από σοβαρούς εκφραστικούς περιορισμούς στους καλλιτέχνες, θεματολογικούς και αισθητικούς.

Απαλλαγμένοι από τον βραχνά της αυτολογοκρισίας, οι καλλιτέχνες της Marvel μπόρεσαν να κινηθούν πιο ελεύθερα. Και δεν χρειάστηκε παρά η έλευση στο σενάριο των περιπετειών που δημοσίευε το Amazing Spider-man του ευρηματικού Τζέρι Κονγουέι, ο οποίος ανέλαβε τις ιστορίες της σειράς τον Αύγουστο του 1992. Πολύ σύντομα, σε συνεργασία με σχεδιαστές όπως ο Τζιν Γκόλαν, ο Ρομίτα πατήρ και ο Ρος Αντρου, έβαλε σε καινούργια τροχιά τις περιπέτειες του υπερήρωα.

Κομβική θεωρείται η επιλογή του Kονγουέι, τον Ιούνιο του 1973, στο τεύχος #121, να «αποσύρει» από τη δράση ένα από τα κομβικά πρόσωπα στον περίγυρο του Πίτερ Πάρκερ/Σπάιντερμαν: την Γκουέν Στέισι, που είναι το κορίτσι του. Σε μια σύγκρουση με τον καλύτερο φίλο του, Χάρι Οσμπορν, που έχει μεταμορφωθεί στo τέρας Green Goblin και είναι πια αδυσώπητος αντίπαλός του, ο υπερήρωας δεν καταφέρνει να σώσει την αγαπημένη του, που ο αντίπαλός του έχει σπρώξει στο κενό από τη Γέφυρα Τζορτζ Ουάσιγκτον της Νέας Υόρκης. Ο θάνατος εισβάλλει σε μια αφήγηση, οι αναγνώστες της οποίας είχαν τη σιγουριά ότι τουλάχιστον οι ήρωές τους είναι άτρωτοι – κι ακόμα μια φορά θα αλλάξουν όλα στα υπερηρωικά κόμικς.

Χρειάστηκε, βεβαίως, να περάσουν κι άλλα χρόνια, και κυρίως η δεκαετία του 1980, για να αναθεωρηθούν, εκτός από μερικά δεδομένα της δράσης, και οι αισθητικές της. Σε αυτό συνέβαλαν κυρίως δύο πρόσωπα των κόμικς, που σήμερα οι συνάδελφοί τους τα αντιμετωπίζουν με δέος. Ο ένας ονομάζεται Φρανκ Μίλερ και για σύντομο χρονικό διάστημα, νεαρός ακόμα και άγνωστος, έγραψε ιστορίες για τα περιοδικά με τις περιπέτειες του Σπάιντερμαν, μία εκ των οποίων, «The Bend sinister», περιέχει εν σπέρματι πολλά από τα χαρακτηριστικά των μεταγενέστερων ιστοριών του. Ο άλλος ήρθε στην Αμερική από τη Βρετανία και ονομάζεται Αλαν Μουρ.

Τα δύο αυτά πρόσωπα συνέβαλαν στην ενηλικίωση του λαϊκού είδους των κόμικς με υπερήρωες. Φυσικά, στη νέα εποχή, ανταποκρίθηκαν και οι συντελεστές του Σπάιντερμαν.

Η εποχή Τοντ Μακφάρλαν. Μια περίοδος καμπής για τον Σπάντερμαν, αλλά και για την εκδοτική εταιρεία του, τη Marvel, ήταν η ανάληψη των αφηγήσεων, στα τέλη της δεακετίας του 1980, από τον σχεδιαστή Τοντ Μακφάρλαν, ο οποίος, από το 1988 και ως το 1991, μεταμόρφωσε τον υπερήρωα. Με πάνελ πιο απλά και ευανάγνωστα, με σχεδιαστικό ρετούς στον ήρωα και στη σύζυγό του Μαίρη-Τζέιν (ο Πίτερ, βλέπετε, ξεπέρασε τον πόνο του για την Γκουέν Στέισι και στην πορεία ξανασυνάντησε μια άλλη παιδική του φίλη, με την οποία ταίριαξαν), η οποία άλλαξε χτένισμα, απέκτησε θελκτικές αναλογίες και κέρδισε ρόλο σε μια διάσημη σαπουνόπερα, και με την επινόηση νέων, επίσης πολυσύνθετων αντιπάλων (όπως ο Venom), ο Σπάιντερ ξανάρχισε να αντανακλά την εποχή του: ποτέ πομπώδης αλλά πρόσωπο κύρους, ποτέ σοβαροφανής αλλά πάντα σοβαρός, ποτέ ηθικολόγος αλλά πάντα στην περιοχή του «καλού», έστω κι αν πολλοί το αμφισβητούν… Και κάποια στιγμή, θα απελευθερώσει κάτι που ούτε οι ρεαλιστές των δεκαετιών του 1960 και του 1970 ούτε οι αναμορφωτές των υπερηρωικών περιπετειών είχαν σκεφτεί: την εισαγωγή στις περιπέτειες του Σπάιντερμαν του μυστικισμού και της μαγείας. Αλλά ο Μακφάρλαν εκτός από σταρ της αφήγησης, κάποια στιγμή έγινε το υπ’ αριθμόν ένα πρόβλημα της Marvel. Πρωταγωνίστησε σε μια ανταρσία των καλλιτεχνών της, που διεκδικώντας καλύτερες αμοιβές και περισσότερες ελευθερίες, αποχώρησαν για να φτιάξουν μια νέα ανεξάρτητη εκδοτική εταιρεία κόμικς, την Ιmage – η οποία, παρά την επιτυχία τίτλων όπως ο Spawn του ίδιου του Μακφάρλαν, δεν κατάφερε να αλλάξει τα πράγματα.

Ενώ ούτε η εισβολή της ψηφιακής τεχνολογίας στα κόμικς αναβίωσαν τη λατρεία των αναγνωστών. Τα κόμικς έφθιναν αλλά οι υπερήρωες (ανάμεσά τους και ο Σπάιντερμαν) γίνονταν ακόμα πιο διάσημοι. Επειδή, πλέον, από το χαρτί, είχαν ανεβεί στην οθόνη πανάκριβων μπλοκμπάστερ του σινεμά. Εκεί ο Σπάιντερμαν είχε την ευκαιρία να κάνει μια δεύτερη καριέρα. Και συνεχίζει ακάθεκτος για τα εκατό.

Να τα χιλιάσει.