Αστοχα τόξα

Ενας κύκλος-κατασκευή στη μέση της σκηνής, που συμβολίζει και νησί και σπηλιά, και καράβι με κατάρτι, και βράχος και τόξο, αποτελεί το βασικό, μοναδικό σκηνικό στοιχείο. Εκεί εκτυλίσσεται η υπόθεση του «Φιλοκτήτη» στην παραγωγή του Ιασμου και σε σκηνοθεσία της Μαρλένε Καμίνσκι. Τρεις ηθοποιοί στους βασικούς ρόλους του Φιλοκτήτη, του Οδυσσέα και του Νεοπτόλεμου και ένας εξαμελής Χορός ανδρών συνθέτουν το έμψυχο υλικό της παράστασης, ενώ εκείνος του Ηρακλή «ενσωματώθηκε» (;) στον ήρωα του τίτλου.

Βασισμένη σε ένα επεισόδιο του Τρωικού Πολέμου, η τραγωδία πραγματεύεται μεγάλες ιδέες και μεγάλες αντιφάσεις, μέσα από την ιστορία του Φιλοκτήτη. Θέματα όπως ο ανθρώπινος πόνος και η εγκατάλειψη εναλλάσσονται με ζητήματα ατομικής και πολιτικής ευθύνης, τιμής και καθήκοντος. Η πονηριά του Οδυσσέα, ο ιδεαλισμός του Νεοπτόλεμου και το συναίσθημα του Φιλοκτήτη βρίσκονται σε μια διαρκή μάχη. Γιατί σ’ αυτή την τραγωδία του Ευριπίδη οι ήρωες δεν είναι θεοί, είναι άνθρωποι.

Ο Φιλοκτήτης ζει δέκα χρόνια απομονωμένος στη Λήμνο, εκεί όπου τον εγκατέλειψαν οι σύντροφοι και συμπολεμιστές του – στον δρόμο για την Τροία, εξαιτίας της βαριάς πληγής που του προκάλεσε ένα επικίνδυνο φίδι. Εκεί στέλνονται ο Οδυσσέας και ο νεαρός Νεοπτόλεμος γιος του Αχιλλέα, για να καταφέρουν να του αποσπάσουν το περίφημο τόξο και τα βέλη με τα οποία – σύμφωνα με τον χρησμό – θα επιτευχθεί η άλωση της Τροίας. Το σχέδιο του Οδυσσέα είναι να χρησιμοποιήσουν δόλο, κάτι που στην αρχή αρνείται ο νεαρός γιος του Αχιλλέα.

Το έργο, όπου κυριαρχεί ο απόλυτος ήρωας της άρνησης Φιλοκτήτης, ως άλλος σοφόκλειος Αίας, παρουσιάστηκε και βραβεύτηκε στα Διονύσια, το 409 π.Χ. Ανήκει στα λιγότερο δημοφιλή της αρχαίας τραγωδίας – τον ρόλο έχουν ερμηνεύσει μεταξύ άλλων οι Αλέξης Μινωτής, Γιώργος Λαζάνης, ενώ ήταν το κύκνειο άσμα του Νίκου Κούρκουλου.

Εμπειρία. Η Μαρλένε Καμίνσκι προσέγγισε την τραγωδία λιτά, αφαιρετικά, μια επιλογή που θα μπορούσε να αποδειχθεί ιδανική, αν υπήρχε καθαρή σκηνοθετική γραμμή. Ωστόσο το αποτέλεσμα δεν δικαίωσε ούτε την πρόθεση ούτε την πρωτοβουλία, γιατί δεν οδήγησε σε ολοκληρωμένη πρόταση. Ισως γιατί η διαχείριση της αρχαίας τραγωδίας προϋποθέτει γνώση και εμπειρία στο είδος. Την αντίστοιχη γνώση και εμπειρία απαιτεί και η διδασκαλία των ηθοποιών, στους οποίους η Καμίνσκι έριξε το βάρος της παράστασης. Τα «τόξα» όμως αποδείχτηκαν «άστοχα» και στις δύο περιπτώσεις, ενώ ο Χορός έμοιαζε ξένο σώμα, σαν βγαλμένος από άλλο θεατρικό είδος. Χωρίς καθοδήγηση παρέμεινε ανένταχτος, με μια φτωχή κινησιολογία.

Η επιλογή της Μαρίας Πρωτόπαππα στον ρόλο του Οδυσσέα εμπεριείχε έναν ενδιαφέροντα (πλην εύκολο) συμβολισμό, ότι μια γυναίκα κρύβεται πίσω από το μυαλό του πολυμήχανου ομηρικού ήρωα. Αν και η ηθοποιός με τη σκηνική της υπεροχή και το αναμφισβήτητο ταλέντο της ενδυνάμωσε καθοριστικά την παράσταση, η αδυναμία της σκηνοθεσίας αλλά και των υπολοίπων ήταν ανέφικτο να καλυφθεί.

Ο Τάσος Νούσιας-Φιλοκτήτης ανέλαβε να ερμηνεύσει τον ρόλο τού σωματικά και ψυχικά λαβωμένου ήρωα, χωρίς όμως να καταφέρει να διανύσει την εσωτερική διαδρομή που απαιτείται. Υπηρέτησε το σχήμα αλλά όχι την ουσία, το βάθος. Ατυχής και ο «συμβολισμός» του Ηρακλή με τη φωνή του πρωταγωνιστή, στο τέλος, μια αδικαιολόγητη σκηνοθετική επιλογή.

Οσο για τον νεότερο του θιάσου, Γιώργο Αμούτζα που έπαιξε τον Νεοπτόλεμο, τον απέδωσε με τρόπο στομφώδη και παλιό. Αποτέλεσμα (ίσως) μιας λανθασμένης διδασκαλίας αλλά και μιας προσωπικής αναμέτρησης με το είδος ως είδος μουσειακό.