Κλιματική αλλαγή, {LF}φυσικές καταστροφές και ψυχική υγεία ανηλίκων

(Aφιερώνεται στους επιζήσαντες και στους νεκρούς της τραγωδίας στο Μάτι)

Συμπληρώθηκαν ήδη 4 χρόνια από την πυρκαγιά της 23ης Ιουλίου 2018 στον Νέο Βουτζά και στο Μάτι, τη φονικότερη στην ιστορία του σύγχρονου ελληνικού κράτους και τη δεύτερη πιο φονική πυρκαγιά παγκοσμίως κατά τον 21ο αιώνα, μετά τις πυρκαγιές του 2009 στην Αυστραλία με 180 νεκρούς. Η ταχύτητα και η δύναμη της φωτιάς αφαίρεσαν 103 ανθρώπινες ζωές, προκάλεσαν πολλούς τραυματισμούς, καθώς και τεράστιες οικονομικές και οικολογικές ζημιές. Η δική μας έρευνα, της Παιδοψυχιατρικής Κλινικής ΕΚΠΑ στο ΓΝΠ «Η Αγία Σοφία» (σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Αναλυτικής Ομαδικής και Οικογενειακής Ψυχοθεραπείας), που πραγματοποιήθηκε 10 μήνες μετά το καταστροφικό συμβάν σε δείγμα εφήβων μαθητών ανέδειξε τις ευρείες επιπτώσεις στην ψυχοκοινωνική τους υγεία. Για παράδειγμα, 44,5% των εφήβων είχε συμπτώματα μετατραυματικού στρες πέραν του αποδεκτού ορίου. Τα κορίτσια, οι έφηβοι που στη διάρκεια της φωτιάς υπήρξε μέλος της οικογένειας ή στενός φίλος που αγνοούσαν την τύχη του και ανησυχούσαν πολύ για την ασφάλειά του και οι έφηβοι που παγιδεύτηκε στη φωτιά αγαπημένο τους πρόσωπο είχαν σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό μετατραυματικό στρες. Σοβαρότερο μετατραυματικό στρες σχετιζόταν με σημαντικά περισσότερες συναισθηματικές δυσκολίες και περισσότερες δυσκολίες συνολικά.

Πολλές μελέτες ξεχωρίζουν τρεις μορφές κλιματικής αλλαγής με επιπτώσεις στην ψυχική υγεία: (1) οξέα και ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές, π.χ. πυρκαγιές και πλημμύρες, (2) υποξέα καιρικά φαινόμενα μεγάλης διάρκειας, π.χ. ξηρασία και κύματα καύσωνα και (3) ένα μονίμως αλλαγμένο και δυνητικά ακατοίκητο φυσικό περιβάλλον. Είναι γνωστό πως μετά από μια φυσική καταστροφή σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού αναστατώνεται ψυχικά (κυρίως με μετατραυματικό στρες, κατάθλιψη και άγχος), ωστόσο η πλειοψηφία τους προοδευτικά επανέρχονται στην πρότερη κατάστασή τους.

Για ένα όχι ασήμαντο ποσοστό συνανθρώπων μας που συνεχίζει να έχει προβλήματα ψυχικής υγείας, ακόμα και πολλούς μήνες ή χρόνια μετά το συμβάν, υπάρχουν τεκμηριωμένα αποτελεσματικές ψυχοθεραπείες εστιασμένες στο τραύμα που μπορούν να αλλάξουν τις αρνητικές επιδράσεις του με την παροχή νέων εμπειριών, επανορθώνουν την εγκεφαλική λειτουργία και προάγουν τη νευρογένεση. Το ίδιο αποτέλεσμα φαίνεται να έχουν συγκεκριμένα φάρμακα (αντικαταθλιπτικά) που χρησιμοποιούνται για ενοχλητικά συμπτώματα επαναβίωσης ή για την κατάθλιψη που συχνά συνυπάρχει.

Το επίσημο κράτος υποχρεούται να είναι μόνιμα προετοιμασμένο μετά από φυσικές καταστροφές ή άλλα μεγάλα τραυματικά συμβάντα προκειμένου με τις εξειδικευμένες υπηρεσίες του α) να ανιχνεύει στα σχολεία την έκταση και το είδος των ψυχικών επιπτώσεων και β) να παρέχει με σωστή οργάνωση τις δέουσες θεραπευτικές παρεμβάσεις (π.χ. πρόγραμμα Fleurs-de-lis μετά τον τυφώνα Katrina). Οι γονείς ανηλίκων με συμπτώματα μετατραυματικού στρες, άγχους, κατάθλιψης, δυσκολιών ύπνου κ.λπ. θα πρέπει να αναζητούν βοήθεια από έμπειρους ειδικούς ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων, συμμετέχοντας και οι ίδιοι στις παρεμβάσεις. Το μετατραυματικό στρες π.χ. που είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τραύμα, εκτός του ψυχικού πόνου, έχει βρεθεί ότι συνδέεται με έκπτωση της λειτουργικότητας των ανθρώπων και χαμένη παραγωγικότητα (πάνω από 3 δισ. δολάρια ετησίως μόνο στις ΗΠΑ). Η έκθεση ανηλίκων σε διάφορες καταστάσεις που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή έχει αποδεδειγμένες επιπτώσεις στην ψυχική τους υγεία και επιβάλλεται να είναι στις προτεραιότητές μας.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής Νοσοκομείου Παίδων «Η Αγία Σοφία»