Πέρα από τα εξοπλιστικά

Η προσπάθεια οι ελληνοτουρκικές διαφορές να ξεφύγουν από τα όρια του Αιγαίου και να αποκτήσουν έναν ευρύτερο χαρακτήρα, δεν είναι καινούργια. Από την περίοδο Σημίτη ακόμη, είχε επιχειρηθεί τα ζητήματα που δοκιμάζουν διαχρονικά τον άξονα Αθήνας – Αγκυρας να ενδυθούν με έναν ευρωπαϊκό μανδύα. Η επισήμανση ότι δεν υπάρχουν διαφορές Ελλάδας – Τουρκίας αλλά διαφορές Ευρωπαϊκής Ενωσης – Τουρκίας, υπήρξε μόνιμη επωδός των περισσοτέρων ελληνικών κυβερνήσεων τα τελευταία 30 χρόνια. Στη βάση αυτή ήρθε το 1999 και το Ελσίνκι – για πλείστους διεθνολόγους η μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία της χώρας μεταπολιτευτικά – που άνοιξε την ευρωπαϊκή πόρτα στην Κύπρο και συνδέθηκε και με χρονοδιαγράμματα για τη διευθέτηση των ελληνοτουρκικών ζητημάτων. Η διαφορά είναι ότι οι αποφάσεις αυτές δεν προωθήθηκαν με την Αγκυρα στριμωγμένη στον τοίχο της απομόνωσης, αλλά με αντίβαρο μια «πράσινη κάρτα» στην Τουρκία για να ακολουθήσει τον ευρωπαϊκό δρόμο. Η Αθήνα, μάλιστα, έστω και φαινομενικά, επί χρόνια χειροκροτούσε περισσότερο απ΄ όλους αυτή την προοπτική.

Παρά το Ελσίνκι, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι οι ευρωπαίοι εταίροι έβλεπαν τα ελληνοτουρκικά ως δικά τους προβλήματα. Το Ελσίνκι, άλλωστε, σκόνταψε στο σχέδιο Ανάν και σε μια Κύπρο που παραμένει διχοτομημένη, ενώ το Προσφυγικό πρόσθεσε όπλα στην Αγκυρα που ήταν δύσκολο να αγνοηθούν από τις Βρυξέλλες. Ακόμη περισσότερο, στα χρόνια των μνημονίων η Ελλάδα όχι μόνον αποδυναμώθηκε και διπλωματικά, αλλά διαταράχθηκε και η ισορροπία ισχύος στο Αιγαίο. Σχεδόν επί μια δεκαετία, ο «Ελληνας ασθενής» έπρεπε να περιοριστεί σε έναν ρόλο παρατηρητή που δεν ήταν εύκολο να επηρεάσει τις εξελίξεις. Σε αυτή τη δεκαετία, ο Ερντογάν έσπευσε να εκμεταλλευθεί κάθε ευκαιρία για να προβάλλει την Τουρκία ως περιφερειακή δύναμη που μπορεί να ηγηθεί και του λεγόμενου μουσουλμανικού τόξου. Ο μεγαλοϊδεατισμός της Αγκυρας είχε αρχίσει να αναδεικνύεται πριν προκύψει ο αναθεωρητισμός -εκβιάζοντας την Ευρώπη με ανεξέλεγκτα σύνορα και κύματα μεταναστών, διαμορφώνοντας ένα συγκρουσιακό σκηνικό με το Ισραήλ, απλώνοντας ένα τουρκικό δίχτυ στη Βόρεια Αφρική και στις άλλοτε σοβιετικές, μουσουλμανικές περιοχές στη ζώνη της Κασπίας.

Είναι αλήθεια ότι μετά τη διπλή κρίση του 2020 (με το σχέδιο προσφυγικής εισβολής στον Εβρο και τις προκλητικές τουρκικές έρευνες νοτίως του Καστελλόριζου), ακολούθησε η πλέον συντονισμένη επιχείρηση διεθνοποίησης των ελληνοτουρκικών. Η εικόνα της γείτονος ως «νταής» της ευρύτερης περιοχής ξεπέρασε την αντίδραση της Αθήνας και άρχισε να αποτελεί κοινό τόπο για ευρωπαίους εταίρους και νατοϊκούς συμμάχους. Ο Ερντογάν έπαψε για πολλούς να είναι ο απαραίτητος συνομιλητής σε μια δυτική πτέρυγα του ισλαμικού τόξου, έγινε ο «αυταρχικός ηγέτης», για κάποιους ένας «δικτάτορας» που καμουφλάρει την εξουσία του με ελεγχόμενες εκλογές. Οι απειλές της Αγκυρας στην Αθήνα ξεσηκώνουν πλέον μεγαλύτερες αντιδράσεις.

Το δεύτερο ελληνικό βήμα έχει να κάνει με τη νέα εξισορρόπηση ισχύος που επίσης δημιουργεί προβλήματα στον Ερντογάν. Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος δεν βρέθηκε τυχαία στο κόκπιτ του F-35, ταξιδεύοντας έως το Ντάλας του Τέξας. Περισσότερο από τον έλεγχο του νέου «αόρατου» μαχητικού, τα στιγμιότυπα του υπουργού Αμυνας (και μια εβδομάδα νωρίτερα του αρχηγού ΓΕΕΘΑ) από το «στρατηγείο» της Lockheed Martin είχαν συμβολικό χαρακτήρα για μια νέα περίοδο που ξεκινά πάνω από το Αιγαίο – με την Τουρκία να μην έχει μετά από χρόνια το πάνω χέρι. Δίπλα στα αμερικάνικα υπερόπλα, υπάρχουν και τα Rafale, οι φρεγάτες Belh@rra και οι νέες κορβέτες που δημιουργούν ένα νέο σκηνικό. Η «αλλαγή παραδείγματος» προφανώς έχει οικονομικό κόστος και επιτείνει τον ανταγωνισμό εκατέρωθεν του Αιγαίου, καθώς η Αγκυρα αναζητεί ήδη τρόπους αντίδρασης. Με τον αποκλεισμό της από το πρόγραμμα των F-35 και την κίνηση για αναβαθμισμένα F-16 να συναντά εμπόδια, λύσεις εξισορρόπησης ψάχνει στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, επιδιώκοντας να πιέσει και τις ΗΠΑ. Ο ανταγωνισμός των εξοπλιστικών, ωστόσο, έχει τα όριά του και το ζητούμενο είναι τα επόμενα πολιτικά και διπλωματικά βήματα. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, η Αθήνα έχει αρκετά  χαρτιά στα χέρια της – αρκεί να ξέρει πώς θα τα χρησιμοποιήσει.