Οι πρωτοτυπίες της περιοδείας του Τζο Μπάιντεν στη Μέση Ανατολή

Η πρόσφατη περιοδεία Μπάιντεν στη Μέση Ανατολή απέδειξε ξεκάθαρα την ορθότητα της δήλωσης του πρώην υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάικ Πομπέο, τον Νοέμβριο του 2021, προτού ολοκληρώσει τη θητεία του, ότι «η αμερικανική εξωτερική πολιτική έχει συνέχεια». Ωστόσο, δεν πρέπει να μας διαφεύγουν κάποιες σημαντικές πρωτοτυπίες.

Το παρασκήνιο της ατζέντας. Αναμένοντας τον Μπάιντεν έναν μήνα νωρίτερα, οι Ισραηλινοί δεν έκρυβαν την ανησυχία τους, λόγω της επαπειλούμενης επαναλειτουργίας του προξενείου των ΗΠΑ στην Ανατολική Ιερουσαλήμ. Η επιμονή του παλαιστινίου προέδρου Μαχμούντ Αμπάς για αυτήν την κίνηση σε συνάρτηση με τα βίαια επεισόδια στο Αλ Ακσα και τον άδικο χαμό της δημοσιογράφου Σιρίν Αμπού Ακλε μείωναν τα περιθώρια αποτελεσματικών ισραηλινών διπλωματικών ελιγμών. Πρόσθετο πονοκέφαλο για το ισραηλινό ΥΠΕΞ δημιούργησε το αίτημα του Μπάιντεν να επισκεφθεί την Ανατολική Ιερουσαλήμ, κάτι που θα γινόταν για πρώτη φορά από πρόεδρο των ΗΠΑ.

Το κλίμα έντασης του Μαΐου ώθησε τους Αμερικανούς να αναβάλουν την προεδρική επίσκεψη «επειδή έπρεπε να αποκατασταθεί η ηρεμία» που θα επέτρεπε στην κατευναστική παρέμβαση των ΗΠΑ να αποδώσει καρπούς. Στην πραγματικότητα όμως, ενόσω οι Ισραηλινοί προβληματίζονταν με τις κινήσεις της Ουάσιγκτον σε επίπεδο Παλαιστινιακού, οι διαμεσολαβητικές κινήσεις του Ναφτάλι Μπένετ μεταξύ Ρωσίας – Ουκρανίας προβλημάτισαν αντίστοιχα τις ΗΠΑ, που ανέμεναν από την Ιερουσαλήμ πλήρη ταύτιση στο αντιρωσικό μέτωπο και όχι τακτικές ίσων αποστάσεων. Για τελείως διαφορετικούς λόγους, ίσες αποστάσεις στο Ουκρανικό τήρησε και το Ριάντ, που αρνήθηκε επιδεικτικά να επιβάλει κυρώσεις στη Μόσχα, με τον Μοχάμαντ μπιν Σαλμάν να υπενθυμίζει στον Λευκό Οίκο ότι η υπόθεση Κασόγκι πρέπει να ξεχαστεί.

Και κάπως έτσι, η επίσκεψη Μπάιντεν στο Ισραήλ μετατέθηκε για τον Ιούλιο, μετατρεπόμενη σε περιοδεία που θα περιελάμβανε και τη Σαουδική Αραβία. Η προεδρική ατζέντα μεταβλήθηκε άρδην, με βασική προτεραιότητα την ανάγκη συσπείρωσης των χωρών της περιοχής έναντι του Ιράν και τη δημιουργία κατάλληλου κλίματος εμβάθυνσης της περιφερειακής συνεργασίας μεταξύ Ισραηλινών και Σαουδαράβων.

Η υποβάθμιση των Παλαιστινίων. Από τις αρχές Ιουνίου μέχρι και την επίσκεψη Μπάιντεν στα μέσα Ιουλίου μεσολάβησε ένας παρασκηνιακός διπλωματικός μαραθώνιος άνευ προηγουμένου. Αμερικανοί, ιορδανοί, αιγύπτιοι και καταριανοί διαμεσολαβητές εργάστηκαν ώστε η παλαιστινιακή ηγεσία να ξεχάσει προς το παρόν την επαναλειτουργία του αμερικανικού προξενείου στην Ανατολική Ιερουσαλήμ και να αρκεστεί στα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης που πρόσφεραν οι Ισραηλινοί.

Ο σκοπός επετεύχθη. Αγνωστο, όμως, παραμένει μέχρι ποίου βαθμού θα καθησυχάζονται οι ισραηλινές ανησυχίες από τη μόνιμη υποβάθμιση του κύρους της Παλαιστινιακής Αρχής στα μάτια του μέσου πολίτη της, όταν κάποτε κληθεί να επιλέξει ποιος θα διαδεχθεί τον αποδυναμωμένο Μαχμούντ Αμπάς. Αφωνους άφησε τους Παλαιστίνιους η δήλωση του Μπάιντεν ότι «δεν είναι κατάλληλες οι συνθήκες για επανέναρξη των διαπραγματεύσεων με το Ισραήλ», κάτι που κανένας αμερικανός πρόεδρος δεν δήλωσε τόσο ξεκάθαρα μέχρι τώρα. Επιπροσθέτως, ο Μπάιντεν έθεσε ως προϋπόθεση για την πρόοδο κάθε ειρηνευτικής διαδικασίας τον εκδημοκρατισμό των παλαιστινιακών θεσμών και την πάταξη της διαφθοράς. Με αυτόν τον τρόπο, οι ΗΠΑ τοποθέτησαν μια ωρολογιακή βόμβα στο προεδρικό περιβάλλον της Ραμάλας, ικανή να εκραγεί οποτεδήποτε – και κυρίως, όταν έρθει η ώρα της διαδοχής του Αμπάς.

Το Ιράν στο στόχαστρο. Δεν εκπλήσσει κανέναν η Διακήρυξη της Ιερουσαλήμ που υπέγραψαν οι Μπάιντεν και Λαπίντ. Οι δύο πυκνογραμμένες της σελίδες συνοψίζουν την πλήρη ταύτιση θέσεων Ισραήλ – ΗΠΑ ως προς την αποφασιστικότητά τους να μην αποκτήσει το Ιράν πυρηνικό οπλοστάσιο. Ο ίδιος ακριβώς κίνδυνος συσπειρώνει τις φιλοδυτικές μοναρχίες του Κόλπου, με την πρόσκληση του Μοχάμαντ μπιν Σαλμάν προς το Ιράν «να συνεργαστεί με τις γειτονικές του χώρες» να ερμηνεύεται πρωτίστως ως απειλή.

Είναι πια ξεκάθαρο ότι, όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή, Ισραήλ και τα κράτη του Κόλπου θα τελούν σε συντονισμό, είτε θεσμοθετηθεί μέχρι τότε η περιφερειακή τους συνεργασία είτε όχι. Η επικείμενη επίσκεψη στο Ισραήλ του επικεφαλής των αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων στον Κόλπο, διοικητή της CENTCOM, στρατηγού Ερικ Καρίλα, αποτελεί σαφέστατη ένδειξη, μιας και συμβαίνει για πρώτη φορά. Συνεπώς, η σύσταση ή μη ενός «αραβικού ΝΑΤΟ» αποτελεί ένα αμιγώς θεωρητικό ζήτημα. Αρκεί να υπενθυμισθεί ο συντονισμός μεταξύ ΗΠΑ, Σαουδικής Αραβίας και Ισραήλ στους δύο προηγούμενους πολέμους του Κόλπου, το 1991 και το 2002. Από την άλλη, κρίνεται μακρινό το ενδεχόμενο της πλήρους εξομάλυνσης των σχέσεων Ισραήλ – Σαουδικής Αραβίας, κυρίως λόγω της ειδικής θέσης του οίκου των Σαούδ στο ισλαμικό αξιακό σύστημα, αλλά και του αποκλειστικού ρόλου του βασιλικού οίκου της Ιορδανίας στο τέμενος Αλ Ακσα, δεδομένο που τόνισε ο Μπάιντεν στις δηλώσεις του στη Βηθλεέμ.

Η Ινδία στο προσκήνιο. Βασική πρωτοτυπία της περιοδείας Μπάιντεν ήταν η θέσπιση του νέου περιφερειακού σχήματος I2U2 μεταξύ ΗΠΑ, ΗΑΕ, Ισραήλ και Ινδίας. Πρόκειται για μια κίνηση που κινείται στη λογική του «δικού μας» σχήματος 3+1, μόνο που επικεντρώνεται στην επισιτιστική ασφάλεια. Με εμιρατινή χρηματοδότηση, η Ινδία θα παραχωρήσει μεγάλες αγροτικές εκτάσεις που θα καλλιεργηθούν με αμερικανική και ισραηλινή τεχνογνωσία, στοχεύοντας στη δημιουργία επισιτιστικού στοκ για τις διεθνείς αγορές. Ενώ, όμως, η Ινδία πλησιάζει τη φιλοδυτική Μέση Ανατολή, καλείται να διατηρήσει τις καλές της σχέσεις με το Ιράν. Είναι κοινό μυστικό ότι Νέο Δελχί και Τεχεράνη ενοχλούνται οποτεδήποτε η διεθνής κοινότητα περιορίζει τις πυρηνικές τους φιλοδοξίες.

Ο δρ Γαβριήλ Χαρίτος διδάσκει Ιστορία Πολιτικών Σχέσεων Ελλάδας – Ισραήλ – Κύπρου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και είναι ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ (Πρόγραμμα Μεσογείου)