Η ιστορία ως κώδικας ύβρεως

Οι «Πέρσες» του Αισχύλου είναι, ως γνωστόν, η πρώτη σωζόμενη τραγωδία. Γραμμένη και παιγμένη στην Αθήνα πενήντα χρόνια μετά τη θαυμαστή επανάσταση στην Τέχνη, όταν, πάντα στην Αττική, γεννήθηκε αυτό το έξοχο και δυνάμει εξελίξιμο ποιητικό και αισθητικό γεγονός. Το γεγονός ότι το θέμα της τραγωδίας αναφέρεται σε ένα ιστορικό γεγονός, και μάλιστα σύγχρονο της εποχής που παριστάνεται, με μέτοχο στα πολεμικά δρώμενα τον ίδιο το συγγραφέα (ο Αισχύλος ήταν πολεμιστής, ναυμάχος στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας, επιβαίνων σε πλοίο!) δεν είναι ιδιαίτερο, αφού των ημερών προϋπήρξαν έργα του Φρυνίχου, με θέματα γεγονότα σύγχρονα. Αρα το σημαντικό σε αυτές τις τόλμες είναι ότι στο διονυσιακό θέατρο των Αθηνών οι θεατές των «Περσών» και των άλλων παλαιότερων τραγωδιών ήταν πρωταγωνιστές των γεγονότων, στα οποία αναφέρονταν οι ποιητές. Το να πάρεις βραβείο από αυτό το κοινό (το κοινό στην Αθήνα απένειμε τα βραβεία) ήταν κατόρθωμα μέγα.

ΚΘΒΕ, 1978. Το καλοκαίρι του 1978 στην Επίδαυρο, με το ΚΘΒΕ και βασικούς πρωταγωνιστές τον Μάνο Κατράκη (Δαρείο), την Αντιγόνη Βαλάκου (Ατοσσα), τον Δημήτρη Καρέλλη (Αγγελιοφόρο) και τον Πέτρο Φυσσούν (Ξέρξη), ο αείμνηστος σκηνοθέτης και φίλος Σπύρος Ευαγγελάτος παρέδωσε στο ελληνικό κοινό την πρώτη έξοχη, στέρεη και σπουδαία «μίμησιν» αυτής της τραγωδίας που συνάμα συνδέεται με τη νίκη κατά βαρβάρων και διάσωση και ευημερία της πρώτης Δημοκρατίας στην ιστορία της ανθρωπότητας. Εγραφα τότε στην κριτική μου στο ΒΗΜΑ, με τίτλο «Ο κώδικας της Υβρεως»:

«Οι “Πέρσες” φαίνεται πως είναι η αρχαιότερη τραγωδία από όσες σώθηκαν ως τις μέρες μας. Είναι, πρώτα – πρώτα, το θέμα της. Μόλο που γνωρίζουμε πως ο Φρύνιχος με την “Μιλήτου Αλωσις” και τις “Φοίνισσές” του είχε προηγηθεί στη χρήση της ιστορικής ύλης, οι “Πέρσες” είναι ένα χειροπιαστό παράδειγμα πόσο νωρίς οι ποιητές ξέκοψαν από τον διονυσιακό μύθο και πόσο γρήγορα το κοινό δέχθηκε να βλέπει στη σκηνή οικειότερα κακά. Εξάλλου οι “Πέρσες” είναι σημαντικό έργο και από μιαν άλλη πλευρά, της ευρύτητας και της καθολικότητας του θέματος της Υβρεως. Χωρίς η έννοια αυτή να είναι στενή ή περιορισμένη στον Ομηρο (όπου αρχικά εμφανίζεται) και στους λυρικούς, έχει πάντως έναν προσωπικό χαρακτήρα. Οταν ο άνθρωπος υπερβαίνει το μέτρο, φυσικό ή ηθικό, που προσδιορίζεται από τη βούληση των θεών, όταν το ανθρώπινο σχέδιο του βίου προβάλλεται αλαζονικά στο θεϊκό σχέδιο, ο θεός επεμβαίνει προσωπικά και άμεσα για να αποκαταστήσει το κύρος τους που έχει τρωθεί.

Στην τραγωδία, όταν ακόμα επικρατεί ο διονυσιακός μύθος, η Υβρις φαίνεται να εντοπίζεται στον τρόπο με τον οποίον ο θριαμβευτής νέος θεός σύντριβε την αντίδραση και την αμφισβήτηση όλων εκείνων που αντιστέκονταν στο νέο ρίγος και το νέο ήθος της καινούργιας θρησκείας. Η τιμωρία ήταν τεκμαρτή και η εκδίκαση είχε προσωπικό χαρακτήρα. Η προσβολή γινόταν από ένα πρόσωπο. Ο Ποσειδώνας, λ.χ., νιώθει προσβεβλημένος από τις πράξεις του Οδυσσέα και η προσβολή δεν αντανακλά υποχρεωτικά σε όλο το Πάνθεον. Αντίθετα η απουσία του Ποσειδώνα δίνει την ευκαιρία στην Αθηνά να μεσολαβήσει στον Δία για τη σωτηρία του.

Στους “Πέρσες» η Υβρις αναφέρεται στην τάξη του κόσμου και η ισορροπία, όταν αποκαθίσταται, εγγυάται το κύρος αυτής της τάξης πραγμάτων.

Η μετατόπιση του θέματος προς το καθολικό είναι σαφής. Ο κώδικας της Υβρεως δεν καλύπτει πια μόνο τις έννομες ιδιωτικές σχέσεις, αλλά λειτουργεί ως ενιαίος νόμος του σύμπαντος. Ο κόσμος είναι κτίσμα του Θεού που εγγυάται. Κάθε αυθαίρετος κλονισμός επισύρει την μήνιν του Θεού, ο οποίος εμφανίζεται αδιαίρετος και ενιαίος, κάθε διασάλευση της τάξης είναι αμφισβήτηση του κύρους του κτήτορα και ο λόγος της προσβάλλει τον Λόγο του Θεού, κάθε πρωτοβουλία αναμετράται με τη θεία βούληση. Ο άνθρωπος αναλαμβάνει την ευθύνη του κόσμου και ο Θεός επικυρώνει το μέτρο και τα όρια της ευθύνης. Οι “Πέρσες” είναι ο λειτουργικότερος κώδικας αυτής της αντίληψης. Ο κόσμος είναι αδιαίρετος, τόπος και χρόνος, έμψυχα και άψυχα, ομάδες και άτομα δεν είναι τίποτε άλλο από μέρη του όλου, ένας τρόπος να μιλάμε για το όλο.

Να γιατί οι “Πέρσες” δεν είναι ένα ιστορικό έργο, αλλά ένα ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ, ένας οικειότερος τρόπος να αποκαλυφθεί ο συμπονετικός Λόγος. Καλύτερα, μια συγκεκριμένη μαρτυρία για την άγρυπνη παρουσία του Θεού.

Ο τιτλος της τραγωδίας δεν είναι περιγραφικός (όπως θα συμβεί αργότερα, όπου οι τίτλοι θα αναφέρονται ως ενδεικτικοί του θεματικού περιεχομένου), είναι ουσιαστικός. Η Υβρις αντανακλά σε ένα ολόκληρο έθνος, αφορά το ήθος και τη νοοτροπία ενός λαού. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως ο Αισχύλος αναφέρεται επώνυμα σε ένα πλήθος Περσών, ενώ δεν αναφέρει ούτε ένα ελληνικό όνομα. Για τον Αισχύλο δεν είναι απλή ιστορική συγκυρία ότι ο Ξέρξης επιζεί της συμφοράς, ενώ πλήθος επώνυμων αρχόντων χάθηκε για πάντα.

Και είναι ενδεικτικό πως η συνεχής απορία του Χορού εντοπίζεται σε αυτό το σημείο, ότι δηλαδή τιμωρήθηκαν άνθρωποι που ακολούθησαν, ενώ επέζησε ο κύριος υπεύθυνος. Αυτή η νοοτροπία ανακαλεί την παλιά αντίληψη για την Υβριν, όταν η εκδίκηση ήταν προσωπική. Οι “Πέρσες” θεωρούν ως αδικία αυτό που ονομάσαμε αδιαίρετη δικαιοσύνη. Δεν είναι αδικία η απώλεια ανεύθυνων ανθρώπων, αδικία είναι η άμμετρη πράξη, αυτή καθεαυτή. Η ήττα των Περσών δεν είναι απλώς μια εγγραφή στο παθητικό του ισολογισμού της ιστορίας, είναι μια νίκη στο κατάστιχο της ισορροπίας του κόσμου.

ΠΟΛΙΤΗΣ, ΡΟΝΤΗΡΗΣ, ΚΟΥΝ. Στην παράσταση του ΚΘΒΕ και του κ. Ευαγγελάτου είδα να επιχειρείται, και κατά κανόνα να πετυχαίνει, η άποψη που βασανιστικά, και ίσως κουραστικά, προβάλλω τόσα χρόνια από αυτή τη θέση. Νιώθω, βέβαια, βαθιά ικανοποίηση, γιατί είδα πως οι θεωρητικές απόψεις είχαν αντίκρισμα στις πρακτικές εφαρμογές πως το τελετουργικό στοιχείο δεν είναι ακόμα ξεκομμένο από τη λαϊκή του ρίζα και πως ο λόγος των ποιητών του θεάτρου δεν είναι ήχος ευάρεστος, αλλά παρακλητικός της δράσης. Οι “Πέρσες” θεωρούνται τραγωδία στατική από εκείνους που διαβάζουν στην επιφάνεια. Πράγματι, αν δει κανείς τα εξωτερικά και τα τυπικά στοιχεία, τα μακρότατα μονολογικά επεισόδια (Ατοσσα, Αγγελιοφόρος, Δαρείος) θα παρασυρθεί σε εύκολες εκτιμήσεις. Ο Φώτος Πολίτης κάποτε, πρωτοπόρος βέβαια, ξεκινώντας από αυτή την άποψη, προσπάθησε να την επιβάλει θεατρικά. Χώρισε τη σκηνή σε τρεις ζώνες (απομίμηση αγγείου) και στη μεσαία έστησε τα επεισόδια και στις άλλες δύο, σε “γραφικές” πόζες, τα δύο ημιχόρια. Ο Ροντήρης αργότερα, χωρίς να απαλλαγεί από την εμμονή στην προβολή του λόγου ως κύριου μοχλού της δράσης, έκανε την πρώτη απόπειρα να διαβάσει το έργο δραματικά. Αλλά πέτυχε περισσότερο στη ρυθμοποιία. […] Ο Κουν πήγε στην άλλη άκρη. Ξεκινώντας από το γραφικό, το εθνογραφικό στοιχείο, έστησε μια πολύβουη, πολύχρωμη, ζουμερή παράσταση πάνω στην τονικότητα της κραυγής.

Ο παροξυσμός κάλυπτε τη θεολογία. Ο κ. Ευαγγελάτος ισορρόπησε τις ακραίες λύσεις, υπακούοντας στην ίδια τη φόρμα της τραγωδίας. Τα επικά και τα λυρικά στοιχεία λειτούργησαν στη διαλεκτική τους σχέση. Στους “Πέρσες” ο σκηνοθέτης κατόρθωσε το μέγιστο κέρδος: ο Χορός του τραγούδησε. Η καταφυγή στο ήθος της ορθόδοξης λειτουργίας (μια άποψη που χρόνια προτείνω να δοκιμαστεί) έλυσε πολλά προβλήματα. Ετσι ο τρόπος με τον οποίον ειπώθηκαν τα χορικά, κάτι ανάμεσα στα στιχηρά σε συνδυασμό με τα προσόμοια και τα ιδιόμελα έκαναν το λόγο ακουστό».

Μια συμβουλή για τους προσεχείς θεατές των «Περσών», όποιας εποχής: το έργο του Αισχύλου δεν σηκώνει τερτίπια και καμώματα, ούτε σκηνικές φανφάρες. Είναι λιτό, όπως τα ανάλογα κεφάλαια για τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας της «Ιστορίας» του Ηροδότου, άλλου μάρτυρα των γεγονότων.