Ετσι κάποτε βλέπαμε το Σύμπαν

Πολύ πριν το διαστημικό τηλεσκόπιο Τζέιμς Γουέμπ (JWST) μας δείξει τι άλλο υπάρχει εκεί έξω, ο Γαλιλαίος πρωτοστάτησε με το δικό του τηλεσκόπιο παρατηρώντας  πρώτος τους κρατήρες, τα όρη και τις πεδιάδες στην επιφάνεια της Σελήνης. Οπως και χιλιάδες χρόνια πριν η ανθρωπότητα έστρεψε τους φόβους και τις προσδοκίες της προς τον ουρανό καταγράφοντας μέσα στις χιλιετίες με ευφάνταστες και στη συνέχεια επιστημονικές απεικονίσεις το Σύμπαν. Οι δυνάμεις του οποίου έγιναν κατανοητές  μέσα από τα έργα των αστρονόμων, που μας υπενθυμίζουν ότι ο κόσμος είναι απέραντος και περιέχει πλήθη.

Ρόμπερτ Φλαντ
Πολύ πριν υπάρξει η έννοια του κενού στην κοσμολογία, ο άγγλος γιατρός και κοσμολόγος Ρόμπερτ Φλαντ συνέλαβε την έννοια του μη χώρου στη σειρά δημιουργίας του 1617, η οποία απεικονίζει πολλαπλές χαοτικές πυρκαγιές να υποχωρούν μέχρι να γίνει ορατή μια κεντρική αστρική δομή ανάμεσα σε ομόκεντρους δακτυλίους καπνού και συντριμμιών. Παρόλο που ο Φλαντ πίστευε σε μια γεωκεντρική κοσμολογία, αυτή η εικόνα πλησιάζει εντυπωσιακά τις τρέχουσες θεωρίες για τον σχηματισμό του ηλιακού συστήματος

Γιοχάνες Χεβέλιους
Μέχρι τον 17ο αιώνα τέχνη και επιστήμη ουσιαστικά ήταν συγχωνευμένες. Γι’ αυτό και οι πρώτοι αστρονόμοι υπήρξαν επίσης εντυπωσιακοί εικονογράφοι. Οπως ο Γιοχάνες Χεβέλιους (1611 – 1687) που με τον πρωτοποριακό κατάλογο αστεριών του απέκτησε τη φήμη του «ιδρυτή της σεληνιακής τοπογραφίας». Ο πρωτοπόρος αστρονόμος έχτισε το Stellaburgum – το καλύτερο παρατηρητήριο της Ευρώπης στην πολωνική πόλη Ντάντσιχ (Γκντανσκ), δεκαετίες πριν από την ύπαρξη του περίφημου Βασιλικού Αστεροσκοπείου Γκρίνουιτς και του Αστεροσκοπείου του Παρισιού. Τα εξαίσια σεληνιακά χαρακτικά του θεωρούνται οι πρώτοι αληθινοί χάρτες της Σελήνης. Ο Χεβέλιους πίστευε ότι τα αστέρια στον νυχτερινό ουρανό ήταν χιλιάδες ήλιοι σαν τον δικό μας πολύ πριν η επιστημονική κοινότητα συναινέσει σε αυτή τη διαπίστωση.

Μαρία Κλάρα Αϊνμαρτ
Η Μαρία Κλάρα Αϊνμαρτ (1676-1707), γεννημένη στη Γερμανία σε μια εποχή που καμία γυναίκα δεν μπορούσε να λάβει επίσημη εκπαίδευση στις επιστήμες πουθενά στον κόσμο, έγινε καλλιτέχνις, χαράκτρια και αστρονόμος παράγοντας ορισμένα από τα πιο εντυπωσιακά καλλιτεχνικά έργα αστρονομικού περιεχομένου. Σε μια εποχή που η ανθρωπότητα δεν είχε ιδέα ότι το Σύμπαν περιείχε άλλους γαλαξίες εκτός από τον δικό μας, η Αϊνμαρτ δημιούργησε μια σειρά από εξαίσιες, λεπτομερείς απεικονίσεις ουράνιων αντικειμένων. Ανάμεσά τους είναι οι φάσεις της Αφροδίτης, για τις οποίες λιγότερο από έναν αιώνα νωρίτερα οι παρατηρήσεις του Γαλιλαίου έδωσαν το πρώτο καρφί στο φέρετρο του γεωκεντρικού μοντέλου του Σύμπαντος.
Μόλις στα 31 της χρόνια η Αϊναμρτ πέθανε στη διάρκεια του τοκετού της, αφήνοντας πίσω της μερικά εξαιρετικά χαρακτικά των φάσεων της Σελήνης, των πλανητών του ηλιακού συστήματος, των κομητών και των ατμοσφαιρικών οπτικών φαινομένων paraselene (δίπλα στη Σελήνη) και parhelion (δίπλα στον Ηλιο), κοινώς γνωστών ως σκύλος του φεγγαριού και σκύλος του Ηλιου.

Τόμας Ράιτ
Το βιβλίο «An Original Theory or New Hypothesis of the Universe» που δημοσίευσε το 1750 ο πρωτοπόρος άγγλος αστρονόμος και μαθηματικός Τόμας Ράιτ (1711-1786) είναι μία από τις καλύτερες εικονογραφημένες μελέτες επιστημονικού συλλογισμού που έδωσε ο 18ος αιώνας. Ο Ράιτ στο έργο του αυτό θαυμάζει την εποχή των επιστημών σημειώνοντας: «Τι ασύλληπτη απεραντοσύνη και μεγαλοπρέπεια δύναμης ξεδιπλώνεται σε ένα τ έτοιο πλαίσιο! Ηλιοι συνωστίζονται πάνω σε ήλιους, με την αδύναμη αίσθησή μας, απεριόριστα απομακρυσμένοι ο ένας από τον άλλον. Και μυριάδες μυριάδων αρχοντικά, όπως το δικό μας, με άπειρους πληθυσμούς, όλα υπόκεινται στο θέλημα του ίδιου Δημιουργού. Ενα Σύμπαν κόσμων, όλα στολισμένα με βουνά, λίμνες και θάλασσες, βότανα, ζώα και ποτάμια, βράχους, σπηλιές και δέντρα… Τώρα, χάρη στις επιστήμες, η σκηνή αρχίζει να μας ανοίγει όλες τις πλευρές της. Και αλήθειες που σπάνια είχαμε ονειρευτεί πριν τα άτομα της παρατήρησης αποδείξουν ότι είναι δυνατές, εισβάλλουν στις αισθήσεις μας με ένα θέμα πολύ βαθύ για την ανθρώπινη κατανόηση, όπου η ίδια η λογική μας χάνεται σε άπειρα θαύματα».

Γουίλιαμ Πάρσονς και το τηλεσκόπιο Λεβιάθαν
Το 1845, ο αγγλοϊρλανδός αστρονόμος Γουίλιαμ Πάρσονς, 3ος κόμης του Rosse, εξόπλισε το κάστρο του με ένα γιγαντιαίο τηλεσκόπιο έξι τόνων, το οποίο ονομάστηκε Λεβιάθαν, παραμένοντας το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο στον κόσμο μέχρι το 1918. Παρά τους συννεφιασμένους ουρανούς της Ιρλανδίας, ο κόμης του Rosse πραγματοποίησε αστρονομικές μελέτες και ανακάλυψε τη σπειροειδή φύση ορισμένων νεφελωμάτων, που σήμερα είναι γνωστό ότι είναι σπειροειδείς γαλαξίες. Το Λεβιάθαν του ήταν το πρώτο που αποκάλυψε τη σπειροειδή δομή του M51, ενός γαλαξία που αργότερα ονομάστηκε Whirlpool. Το σχέδιό του μάλιστα για τον σπειροειδή γαλαξία έκανε αίσθηση σε όλη την Ευρώπη και ενέπνευσε τον εμβληματικό πίνακα «Εναστρη νύχτα» του Βαν Γκογκ.

Το κέντημα της Τσετσίλια Πέιν – Γκαμπόσκιν
Μια εντυπωσιακή όσο και παράξενη διασταύρωση κεντήματος και αστρονομίας αποτυπώθηκε σε ένα εργόχειρο από την αγγλοαμερικανίδα αστρονόμο και αστροφυσικό Τσετσίλια Πέιν – Γκαμπόσκιν (10 Μαΐου 1900 – 7 Δεκεμβρίου 1979), το πρώτο άτομο που απέκτησε διδακτορικό τίτλο στην αστρονομία στο Radcliffe – Harvard και η πρώτη γυναίκα που προήδρευσε σε τμήμα του Χάρβαρντ.
Στη διδακτορική της διατριβή, το 1925, η Πέιν θεώρησε ότι τα αστέρια αποτελούνταν κυρίως από υδρογόνο, μια ανακάλυψη – ορόσημο που φωτίζει τη χημική σύνθεση του Σύμπαντος. Η Πέιν εξελίχθηκε σε επιδραστική αστρονόμο, της οποίας οι ανακαλύψεις – ιδιαίτερα σχετικά με τη σύνθεση των άστρων και τη δομή του γαλαξία Milky Way, στον οποίο ανήκει η Γη και όλο το ηλιακό μας σύστημα – έχουν διαμορφώσει την κατανόησή μας για το Σύμπαν. Στα τελευταία χρόνια της ζωής της, ακριβώς μισό αιώνα μετά την απόκτηση του πρώτου PhD στην αστρονομία, η Πέιν έκανε κάτι απροσδόκητο: κέντησε σε καμβά με βελόνα και νήματα μια εκπληκτική απεικόνιση του υπολείμματος σουπερνόβα Cassiopeia A ή Cas A. Η εικόνα με ακτίνες Χ του σουπερνόβα είχε τραβηχτεί από έναν αστρονόμο του MIT και είχε δημοσιευτεί στο εξώφυλλο του «Scientific American», στο τεύχος Δεκεμβρίου 1975.

«Ωχρή Γαλάζια Κηλίδα»
Στις 14 Φεβρουαρίου 1990, το διαστημόπλοιο «Voyager 1» γύρισε την επαναστατική του κάμερα και τράβηξε την εμβληματική φωτογραφία «Pale Blue Dot» («Ωχρή Γαλάζια Κηλίδα»). Η εικόνα, που αποτελείται από 640.000 μεμονωμένα πίξελ, απεικονίζει τη Γη, μόλις το 12% ενός μόνο πίξελ, στο κέντρο μιας διάσπαρτης ακτίνας φωτός που προκύπτει από τη λήψη μιας εικόνας τόσο κοντά στον Ηλιο.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο αστρονόμος Καρλ Σαγκάν έγραψε για την εμβληματική εικόνα στον πρόλογο του βιβλίου του με τίτλο «Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space»: «Από αυτό το μακρινό σημείο υπεροχής, η Γη μπορεί να μην έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αλλά για εμάς είναι διαφορετικό. Σκεφτείτε ξανά αυτή την τελεία. Αυτό είναι εδώ. Αυτό είναι το σπίτι. Αυτοί είμαστε εμείς. Σε αυτό έζησαν τη ζωή τους όλοι όσοι αγαπάτε, όσοι γνωρίζετε, όσοι έχετε ακούσει γι’ αυτούς, κάθε άνθρωπος που υπήρξε ποτέ. Το σύνολο της χαράς και του πόνου μας, χιλιάδες σίγουρες θρησκείες, ιδεολογίες και οικονομικά δόγματα, κάθε κυνηγός και τροφοσυλλέκτης, κάθε ήρωας και δειλός, κάθε δημιουργός και καταστροφέας του πολιτισμού, κάθε βασιλιάς και χωρικός, κάθε ερωτευμένο νεαρό ζευγάρι, κάθε μητέρα και πατέρας, αισιόδοξο παιδί, εφευρέτης και εξερευνητής, κάθε δάσκαλος ηθικής, κάθε διεφθαρμένος πολιτικός, κάθε σουπερστάρ, κάθε υπέρτατος ηγέτης, κάθε άγιος και αμαρτωλός στην ιστορία του είδους μας έζησε εκεί – σε έναν κόκκο σκόνης κρεμασμένο σε μια ηλιαχτίδα».