Προβλέψεις και σενάρια για τα Ελληνοτουρκικά

Ας ξεχάσουμε τα εντυπωσιακά πολεμικά σενάρια των τηλεοπτικών μαντείων. Αυτό το καλοκαίρι δεν θα υπάρξει επίθεση της Τουρκίας κατά της Ελλάδας γιατί η Τουρκία είναι ένα ορθολογικό κράτος με βαθιά ριζωμένη διπλωματική παράδοση. Δεν θα επιτεθεί γιατί είναι σε θέση να υπολογίσει τι είναι καλό και τι κακό για το εθνικό της συμφέρον ως αξιοσέβαστο μέλος της διεθνούς κοινωνίας.

Ολοι γνωρίζουμε ότι η Ελλάδα και η Τουρκία έχουν τις δικές τους προτεραιότητες και ορίζουν τα συμφέροντά τους με όρους ορθολογικούς. Σε αυτή τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και καθορισμού των εθνικών συμφερόντων λαμβάνονται υπόψη και οι ψυχολογικοί παράγοντες. Με άλλα λόγια, οι εγχώριοι πολιτικοί παράγοντες που έχουν την κύρια βασική ευθύνη της χάραξης εξωτερικής πολιτικής δεν ενεργούν μόνο με βάση τις ορθολογικές απαιτήσεις της εξωτερικής πολιτικής. Τα χαρακτηριστικά των ηγεσιών των δύο χωρών και η ιδεολογία τους αποτελούν έναν σημαντικό παράγοντα που επηρεάζει τις επιλογές τους. Αυτές περιλαμβάνουν και τη γλώσσα που μεταχειρίζεται ο καθένας καθώς και τη συμπεριφορά που επιδεικνύουν, στοιχεία που έχουν τη σημασία τους στις διμερείς σχέσεις. Και οι ηγεσίες της Ελλάδας και της Τουρκίας αυτή τη στιγμή είναι δεξιές και εθνικιστικές. Συνεπώς, θα ήταν παράλογο να περιμένει κανείς μια ρητορική σαν αυτή που χαρακτήριζε ηγέτες όπως, π.χ., τον Γιώργο Παπανδρέου.

Αυτό το αναγνωρίζουμε όλοι. Τι διαφορετικό και απροσδόκητο συμβαίνει, λοιπόν, σήμερα; Γιατί ακούμε όλες αυτές τις φωνές για δήθεν πόλεμο και σύγκρουση; Η απάντηση βρίσκεται στη γωνία από την οποία βλέπει κανείς τη μεγάλη εικόνα. Η αύξηση της στρατιωτικοποίησης, για παράδειγμα, είναι αποτέλεσμα, όχι αιτία. Γιατί η Τουρκία είναι, ξαφνικά, διαφορετική ή εκλαμβάνεται ως διαφορετική; Ισως θα έχει ενδιαφέρον για το ελληνικό κοινό να δει τα πράγματα και από την τουρκική πλευρά.

Για την Τουρκία, λοιπόν, διαφωνίες και οξεία ρητορική στα Ελληνοτουρκικά υπήρχαν πάντα αλλά η πρόσφατη ένταση είναι διαφορετική και οφείλεται σε μια στροφή της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής που επικεντρώνεται σε έναν συγκεκριμένο στόχο. Θέλει να απωθήσει την Τουρκία από το δυτικό μπλοκ υποβαθμίζοντας τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ.

Η Ελλάδα επιδιώκει να λάβει την υποστήριξη όλων των δυτικών θεσμών και να περιορίσει, έτσι, τα τουρκικά συμφέροντα και γι’ αυτό μεταχειρίζεται κάθε δυνατό μέσο, συμπεριλαμβανομένης της απειλής μιας δήθεν στρατιωτικής σύγκρουσης προκειμένου να επιδεινώσει τις αμερικανοτουρκικές σχέσεις. Συνεπώς, ναι, η Τουρκία αισθάνεται ότι απειλείται από την Ελλάδα και από τον διπλωματικό «πόλεμο» που διεξάγει εναντίον της. Και, σύμφωνα με την τουρκική αντίληψη, η επίσκεψη του Μητσοτάκη στις ΗΠΑ και η πολιτική που ακολουθεί με τις εκκλήσεις του να ασκήσουν πίεση στην Τουρκία δεν αποτελούν ενδείξεις καλής θέλησης.

Η στάση αυτή θυμίζει στον τουρκικό λαό την περίοδο της εισβολής της Ελλάδας στην Ανατολία και τη συμμαχία της με τη Βρετανική Αυτοκρατορία το 1919. Αυτές τις ιστορικές αναφορές της Ελλάδας εκμεταλλεύτηκαν όσοι έχουν ιμπεριαλιστικές βλέψεις που έχουν επιφέρει καταστροφικά αποτελέσματα και για τους δύο λαούς. Και η τουρκική κυβέρνηση θεωρεί ότι ο Μητσοτάκης είναι ένας ηγέτης με παρόμοιες αντιλήψεις, που επιθυμεί να έχει ρόλο σε οποιοδήποτε σχέδιο εναντίον της χώρας τους. Κατά την τουρκική θεώρηση, η κατάσταση μπορεί να γίνει ακόμη σοβαρότερη αν οι μεγάλες γεωπολιτικές δυνάμεις που ενδιαφέρονται για την περιοχή μας θελήσουν να χρησιμοποιήσουν την Ελλάδα για να δημιουργήσουν διενέξεις, περιφερειακού ή και διεθνούς βεληνεκούς, εις βάρος της Τουρκίας. Επιπλέον, δημιουργώντας πολλές στρατιωτικές βάσεις στην Ελλάδα, δίπλα στα ελληνοτουρκικά σύνορα, η Ελλάδα προσπάθησε να βάλει τα ελληνικά συμφέροντα στην καρδιά της Δύσης, χαράσσοντας τα νοητά σύνορά της ανάμεσα σε αυτήν και την Τουρκία.

Ο τελικός στόχος είναι η «ρωσοποίηση» της Τουρκίας με τη δαιμονοποίηση της υπάρχουσας κυβέρνησης και του Ερντογάν και την επίκληση των αξιών της ΕΕ εναντίον του. Ετσι, οι ελληνικές κυβερνητικές πηγές προώθησαν την υπόθεση ότι η Τουρκία θα επιτεθεί και τότε ο υποστηριζόμενος από τη Δύση στρατός της θα επικρατήσει έναντι των τουρκικών διεκδικήσεων στο Αιγαίο και η Κύπρος θα ελευθερωθεί από την τουρκική στρατιωτική κατοχή.

Για να νομιμοποιήσει το σενάριο αυτό, η Τουρκία θα πρέπει να εμφανιστεί ως μια επιθετική και ρεβιζιονιστική δύναμη. Αυτή είναι η κεντρική γραμμή της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής και είναι καθαρά αντιτουρκική. Τόσο, που αν κάτι είναι ωφέλιμο και για τους Τούρκους και για τους Ελληνες, οι Ελληνες είναι έτοιμοι να θυσιάσουν το δικό τους όφελος προκειμένου να μην το μοιραστούν μαζί τους. Για παράδειγμα, οι περιφερειακές αντιπαραθέσεις της Τουρκίας με άλλες χώρες, όπως η Γαλλία, η Αίγυπτος και το Ισραήλ, που θεωρήθηκαν ευκαιρίες για τον αποκλεισμό της από περιφερειακά έργα.

Προέκυψαν όμως τα πρόσφατα γεγονότα στην Ουκρανία, που υπενθύμισαν στη Δύση τη γεωπολιτική σημασία της Τουρκίας. Και κάπως έτσι το ελληνικό σενάριο άλλαξε. Ο σημαίνων ρόλος της Τουρκίας εν μέσω της ουκρανικής κρίσης, σε συνδυασμό με τις ικανότητές της στη διπλωματία, παρουσιάζονται ως αντιδυτική πρόκληση για την οποία η Ελλάδα ζητά από τους συμμάχους να της επιβάλουν κυρώσεις και να επιδείξουν στήριξη στην Κύπρο. Οι τουρκικές απαιτήσεις από τη Φινλανδία και τη Σουηδία παρουσιάζονται, επίσης, ως μια ακόμη απόδειξη για το παραπάνω επιχείρημα, μαζί με την αυξανόμενη ένταση που καταγράφεται στο Αιγαίο.

Η διεθνής αντίληψη, όμως, για το κατά πόσο η Τουρκία αποτελεί απειλή άρχισε να μειώνεται, ως αποτέλεσμα των μεταβαλλόμενων γεωπολιτικών εξελίξεων. Και η ελληνική ηγεσία βρίσκεται εκτεθειμένη και κατηγορούμενη για διπλωματική ήττα. Κατά την τουρκική θεώρηση, λοιπόν, η Ελλάδα προσπαθεί να σύρει την Τουρκία σε μια σκληρή σύγκρουση και να επαναφέρει το δυσάρεστο κλίμα της προηγούμενης δεκαετίας.

Σε αυτό το πλαίσιο ερμηνεύονται και τα επιχειρήματά της για την «επιθετικότητα» της Τουρκίας όταν αυτή αντιδρά στη βαριά στρατιωτικοποίηση των νησιών. Η στρατιωτικοποίηση και ο οπλισμός αυτών των νησιών, που μερικά απέχουν μόλις 3 μίλια από τουρκικές μεγαλουπόλεις, είναι αντίθετα με το διεθνές δίκαιο αλλά οι πιθανές προστριβές σε αυτό το πεδίο δεν θα μετατραπούν σε μια μεγαλύτερη «καυτή» σύγκρουση. Η Τουρκία δεν θα γίνει ποτέ μια αναθεωρητική χώρα, αυτό αποδεικνύει η βαθιά ριζωμένη διπλωματική της παράδοση. Αντιθέτως, θέλει να είναι πυλώνας σταθερότητας στη βάση μιας διπλωματίας αρχών. Οι τυχοδιωκτικές πολιτικές, από την άλλη, μπορεί να οδηγήσουν και τις δύο χώρες σε έναν πόλεμο που θα είναι καταστροφικός και για τους δύο λαούς. Οι τούρκοι και οι έλληνες πολίτες δεν ωφελούμαστε από το να γινόμαστε μέρος ενός παγκόσμιου παιχνιδιού εξουσίας και ενός «εικονικού» πολέμου ρητορικής και διπλωματίας.

Στερείται λογικής η προσπάθεια της Ελλάδας να θυματοποιηθεί προκαλώντας πόλεμο με την Τουρκία, προκειμένου να προσελκύσει λίγη από τη συμπάθεια που εισέπραξαν οι Ουκρανοί. Οι απλοί πολίτες, Τούρκοι και Ελληνες, το ζήσαμε μια φορά και δεν θέλουμε να το ξαναζήσουμε ποτέ. Η Ελλάδα κάποτε θα επιστρέψει στις πολιτικές που είχε ακολουθήσει η κυβέρνηση Σημίτη και θα καταλάβει ότι τα εθνικά της συμφέροντα προστατεύονται όταν εξασφαλίζει την ειρήνη αξιοποιώντας τους υπάρχοντες μηχανισμούς της ΕΕ και του ΝΑΤΟ. Θα θυμηθεί επίσης τη σημασία που έχει για τη δική της ασφάλεια η χάραξη των συνόρων της Δύσης προς την Ανατολή. Μέχρι τότε, οι σημερινές πολιτικές θα επιδεικνύουν τις αντίθετες προθέσεις και η κυβέρνηση θα συνεχίσει την προσπάθεια αποκλεισμού της Τουρκίας από τη Δύση, κόντρα στο εθνικό συμφέρον της. Ομως η αστάθεια αυτή είναι ό,τι χειρότερο μπορεί να συμβεί. Και οι διάφοροι «μάντεις» των κακών, θα πρόσφεραν πολύ καλύτερες υπηρεσίες για το μέλλον των λαών τους αν έκαναν αναλύσεις ή ιστορικές αναδρομές στην αξιοποίηση των εργαλείων που έχουμε για την ειρηνική επίλυση των μεταξύ μας προβλημάτων.

Η Zuhal Mert Uzuner είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Marmara University