Αγροτικές κατοικίες στο Αιγαίο

Μπαίνοντας σε κλίμα διακοπών, επέλεξα σήμερα μια διαφορετική αρχιτεκτονική που συναντάμε στις καλοκαιρινές μας περιπλανήσεις, ειδικά στα νησιά του Αιγαίου, με αφορμή ένα βιβλίο που έλαβα πρόσφατα και με ευαισθητοποίησε, μια και σχετίζεται με τις καλύβες και τα μαντριά και την έκθεσή μου με τίτλο «Αρχέτυπα» στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας. Σημαντικά δείγματα μιας ανώνυμης αρχιτεκτονικής καταγράφονται σε αυτή την έκδοση με τίτλο «Οι καθοικιές και οι καθέντρες της Τζιάς», αποκαλύπτοντας παράλληλα το υψηλό επίπεδο των σπουδών στις σχολές αρχιτεκτονικής μέσα από το ερευνητικό έργο καθηγητών και φοιτητών.

Πρόκειται για αγροτικές κατοικίες που βρίσκονται συνήθως στα κτήματα που καλλιεργούνταν, άλλοτε ως κύρια κατοικία και άλλοτε σαν δεύτερη, μετά από εκείνη που ο αγρότης διέθετε στον κοντινό οικισμό, όπου περνούσε τον χειμώνα, τις Κυριακές και τις γιορτές. Μικρά σύνολα πέτρινων κτισμάτων με κεντρικό πυρήνα τον χώρο που προορίζεται για την κατοίκηση των ανθρώπων και πλαισιώνεται από παράπλευρα κτίσματα και εγκαταστάσεις για τον σταβλισμό των ζώων και τη συγκέντρωση, την επεξεργασία και την αποθήκευση της σοδειάς.

Στην Τζιά καθοικιές ονομάζονται οι μεγαλύτερες εγκαταστάσεις, όπου μπορούν να κατοικούν μονιμότερα οι άνθρωποι, και όταν συνοδεύονται από πρόσθετα κτίσματα συναρτημένα με παραγωγικές ενασχολήσεις ονομάζονται καθέντρες. Στην Τήνο αντίστοιχα η αγροτική κατοικία ονομάζεται καθ’κιό, στην Ανδρο κονάκι, στην Πάρο κατοικιά ή καθοικιά, στη Λέσβο κάλυβος και κατκιά κ.ά.

Ενταγμένες κυρίως στις ήπιες πλαγιές σε μικρά πλατώματα, προστατευμένες από τον βοριά, συχνά μέσα σε ένα πλέγμα από μάντρες, ξερολιθιές και αναλημματικούς τοίχους από σχιστόλιθο, βρίσκονται άλλοτε διάσπαρτες και μεμονωμένες και άλλοτε κατά συστάδες που προκύπτουν από φυσικά δεδομένα ή την παρουσία του νερού ή κάποια ειδική δραστηριότητα, όπως οι νερόμυλοι και οι ανεμόμυλοι. Συνδέονταν με ένα δίκτυο κύριων και δευτερευόντων λιθόστρωτων δρόμων και μονοπατιών που φτιάχτηκαν για να εξυπηρετούν αυτόν τον τρόπο κατοίκησης με μοναδικό μέσο μετακίνησης τα ζώα.

Σήμερα, τα γαϊδουράκια αντικαταστάθηκαν από τα αυτοκίνητα και σταδιακά δημιουργήθηκε ένα πλέγμα αμαξιτών δρόμων. Οι αγροτικές οικογένειες επιδιώκουν να μετασχηματίσουν την υπάρχουσα κατοικία στις σημερινές ανάγκες τους, αλλά και σύμφωνα με τα σύγχρονα αισθητικά πρότυπα, κυρίως σε κτήματα που βρίσκονται κατά μήκος ή κοντά στο πλέγμα των αμαξωτών δρόμων. Πολλές από αυτές τις κατοικίες επιλέγονται για μόνιμες, μετασκευάζονται και συνήθως παραμορφώνονται, όπου σοβαντίζονται οι τοίχοι, ξεκοιλιάζονται εσωτερικά ή δέχονται αδέξιες προσθήκες. Οι υπόλοιπες που είναι εκτός πλέγματος των αμαξωτών οδών εγκαταλείπονται και όπως είναι φυσικό σιγά σιγά καταρρέουν.

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ. Επισκεπτόμενος τις σχολές αρχιτεκτονικής, διαπιστώνω ότι συντελείται πραγματικά μια σημαντική δουλειά στα εργαστήρια, με αμέτρητες μακέτες, ψηφιακά σχέδια αλλά και χειροποίητα, ευαίσθητα σκίτσα, με άριστους διδάσκοντες που συνεχίζουν την παράδοση της πραγματικής συνθετικής διαδικασίας και επεξεργασίας και εμπνέουν τα παιδιά προς το πάθος για την αρχιτεκτονική.

Πριν από πέντε χρόνια βρέθηκα στην Αίθουσα Τελετών της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ για να παρακολουθήσω την εντυπωσιακή δουλειά των 70 φοιτητών, στο πλαίσιο του κατ’ επιλογήν μαθήματος «Ειδικά Θέματα Οικοδομικής 8ου Εξαμήνου». Το 2016 επισκέφτηκαν την Τζιά, όπου σε συνεργασία με τους διδάσκοντες καθηγητές Ελένη Αλεξάνδρου, Παναγιώτη Βασιλάτο, Ειρήνη Εφεσίου, Κώστα Καραδήμα, Γιώργο Μακρή, Τάση Παπαϊωάννου και Ελευθερία Τσακανίκα αποτύπωσαν συστηματικά, τεκμηρίωσαν και κατέγραψαν μια σειρά από αυτά τα απλά και ενδιαφέροντα αγροτικά κτίσματα που επιλέχθηκαν μέσα σε ένα ομοιογενές οικιστικό σύνολο.

Το υλικό αυτής της καταγραφής οι φοιτητές επεξεργάστηκαν επιστρέφοντας στην Αθήνα, με σειρά αναλυτικών και πολύ προσεγμένων σχεδίων, που μαζί με ένα πλούσιο υλικό φωτογραφικής τεκμηρίωσης παρουσιάστηκε στην αίθουσα τελετών της σχολής. Με την επιστημονική επιμέλεια του καθηγητή Κώστα Καραδήμα, όλη αυτή η δουλειά πέρασε σε μια δίγλωσση έκδοση, με κείμενα της δημάρχου Κέας και του προέδρου του Συλλόγου Φίλων Κέας, καθώς και των Παναγιώτη Τουρνικιώτη, Κώστα Καραδήμα και της πολεοδόμου Ράνιας Κλουτσινιώτη, ιδιοκτήτριας καθοικιάς. Μια καλαίσθητη έκδοση με σπάνιες αρχετυπικές κατασκευές που χάνονται ή αλλοιώνονται μέσα στον χρόνο. Μια συμβολή στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον τους, που παραμένει αόριστο, μια και παρ’ όλες τις προσπάθειες και παρεμβάσεις δεν υπάρχουν κάποια αποτελέσματα θεσμοθέτησης για τη διατήρησή τους.

Αξίζει να γνωρίζουμε πόσο σημαντικά πράγματα συμβαίνουν στις σχολές αρχιτεκτονικής με τους δυστυχώς ελάχιστους σε σχέση με τους προβλεπόμενους διδάσκοντες, ενώ επίμονα το υπουργείο αρνείται να προχωρήσει σε αναγκαίες προσλήψεις νέων άξιων υποψηφίων, που διψούν για μια θέση, και ξοδεύει χρήματα προετοιμάζοντας και απειλώντας με την εγκατάσταση αστυνομικών δυνάμεων.

Σημείωση: Δυστυχώς, αν και θα ήθελα, δεν έχω τα περιθώρια λέξεων για να αναφερθώ τουλάχιστον στα ονόματα των φοιτητών που πραγματοποίησαν τα σχέδια που δημοσιεύονται.