Τα παιδιά του μεγάλου δρόμου

Δύσκολο να ξέρεις τα όρια της γειτονιάς σε μια μεγάλη πόλη. Ακόμη πιο δύσκολο όταν είσαι παιδί, αφού το πού αρχίζει και πού τελειώνει ο κόσμος είναι ένα μεταβλητό νεφέλωμα. Ενα είναι το σίγουρο, πως όσο περνάνε τα χρόνια ξεθαρρεύεις, απλώνεσαι και τα σύνορα του κόσμου σου μετατοπίζονται. Καθώς ο ζωτικός σου χώρος διαστέλλεται, η γειτονιά σου γίνεται ομόκεντροι κύκλοι, κάθε χρόνο κι ένας κύκλος, όπως στον κορμό του δέντρου.

Στη δική μου τη γειτονιά στη Θεσσαλονίκη είχαμε την ιδιομορφία τα κτίριά της να τυλίγονται σαν κισσός γύρω από τον μεγάλο δρόμο, την Αγίου Δημητρίου, που ξεκινάει από το παλιό καφενείο του Καφαντάρη (ονομαστού νταή της νύχτας στον Μεσοπόλεμο) και φτάνει ως την Τούμπα, ένα μακρινάρι κοντά στα τέσσερα χιλιόμετρα. Βέβαια εγώ ένιωθα γειτονιά μου μόνο ένα μέρος του, οι ομόκεντροι κύκλοι του δικού μου δέντρου ξεκίνησαν από την πολυκατοικία μας κι έφτασαν τελικά ως την εκκλησία του Αγίου και τα κοιμητήρια της Ευαγγελίστριας. Η Εγνατία ήταν πάντα ένα αδιαπέραστο σύνορο, διασχίζοντάς την άλλαζες πλανήτη.

Στα πρώτα χρόνια ο κόσμος μου ήταν κυρίως η δαιδαλώδης πολυκατοικία μας που είχε, θυμάμαι, 36 διαμερίσματα. Απ’ το μπαλκόνι μας έβλεπες λοξά στον δρόμο, που στα πρώτα χρόνια ήταν καλντερίμι. Αργότερα ασφαλτοστρώθηκε και ορίστηκε διαγράμμιση. Θυμάμαι τον γραφικό «τρελό» της γειτονιάς μας να ξαπλώνει κάποια στιγμή πάνω στη διπλή γραμμή και να κόβει την κυκλοφορία την ίδια στιγμή που σε παρακείμενο καφενείο τα στοιχήματα έδιναν κι έπαιρναν.

Ολες οι γύρω πολυκατοικίες, μαζί και η δική μας, ήταν βαθύτατα μικροαστικές: μικρά διαμερίσματα χωρίς κεντρική θέρμανση, στενά μπαλκόνια και απουσία οποιασδήποτε αισθητικής. Οι περισσότεροι ένοικοι ήταν εσωτερικοί μετανάστες. Γεννημένοι στη μακεδονική ενδοχώρα είχαν καταφύγει πριν χρόνια απ’ τα ρημαγμένα χωριά του Εμφυλίου και της φτώχειας. Υπήρχαν και κάποιοι γηγενείς, φτωχολογιά βέβαια κι αυτοί, οι οποίοι παλαιότερα νοίκιαζαν ένα δωμάτιο σε κάποιο τουρκόσπιτο που το έκανε μια χαψιά η αντιπαροχή. Παρόλη τη λιτότητα της περιοχής, η πολυκατοικία μας διέθετε και θυρωρό, η οποία διέμενε σε ένα διαμέρισμα ένδον, ακριβώς όπως το δείχνουν οι ασπρόμαυρες ελληνικές ταινίες.

Οι πρώτοι ομόκεντροι κύκλοι του δικού μου δέντρου είχαν να κάνουν με τους φίλους μου και τα παιχνίδια μας μέσα στους διαδρόμους της πολυκατοικίας και στην ταράτσα. Κάποια χρόνια αργότερα ξεκινήσαμε να βγαίνουμε δειλά παραέξω. Τον μεγάλο δρόμο που δέσποζε δεν τον διασχίζαμε, η απαγόρευση ήταν σαφής. Αλλωστε η όλη κίνηση μας αποθάρρυνε και προτιμούσαμε τα στενά, κυρίως αυτά τα ανήλιαγα πίσω από το τουρκικό προξενείο, κτίριο με έναν θηριώδη πλάτανο που ξεχώριζε μες στη μονοχρωμία των πολυκατοικιών. Εκεί στα πίσω στενά, Ησαΐα και Λάζου Εξάρχη, παίζαμε χρόνια μέσα σ’ ένα κουκούλι, όπου όλα της εποχής μπορούσαν να συνυπάρχουν: μπίλιες, φυσοκάλαμα, ρακέτες, τζαμί, σπασμένο τηλέφωνο, ακόμη και δίτερμα, δίχως βέβαια φιλοδοξίες, γιατί κλωτσούσαμε μόνο πλαστικές μπάλες, συνήθως ξεφούσκωτες. Τα κορίτσια έπαιζαν λάστιχο και κουτσό, ενώ κάποιοι κατέβαζαν τα ποδήλατά τους πιο πολύ για να τα δείχνουν, αφού ο μεγάλος δρόμος ήταν επικίνδυνος και δεν τολμούσαν να ξανανοιχτούν στην απεραντοσύνη του. Τα ποδήλατα, για όσους είχαν, ήταν μόνο για τα εξοχικά τους.

Τα μαγαζιά ήταν μικρά. Κάποια μοσχομύριζαν γιατί έψηναν ξηρούς καρπούς, μέλωναν μπακλαβάδες… Είχαμε και έναν ψιλικατζή που του πήγαινες δύο διαβασμένα «Μίκυ Μάους» κι έπαιρνες ένα αδιάβαστο… Κάτω στην πολυκατοικία μας είχε γαλακτοπωλείο, όπου με έστελνε η μάνα μου με δικό μας πιάτο να αγοράσω γιαούρτι από την τσανάκα. Θυμάμαι ακόμη τον γαλατά να βάζει πρώτα το πιάτο στη ζυγαριά κι ύστερα να το ξαναζυγίζει γεμάτο με την πέτσα, προσεκτικά τοποθετημένη. Γιαούρτι χωρίς πέτσα οι μανάδες το επέστρεφαν χωρίς δεύτερη κουβέντα.

Πλανόδιοι έκαναν παρέλαση από το πρωί. Είχαν τότε ακόμη οι δρόμοι μανάβηδες με λατρευτά γαϊδουράκια, τροχιστές, γανωτήδες, καρεκλάδες… Ολα αυτά συνέβαιναν μόνο στις λαϊκές γειτονιές, αφού ο κόσμος κάτω στην Τσιμισκή και στην παραλία ήταν ένας άλλος κόσμος.

Οσο περνούσε ο καιρός και οι κύκλοι του δέντρου πρόσθεταν χρόνια, η αίσθηση της γειτονιάς τεντωνόταν σαν λάστιχο. Τώρα φτάναμε ως την πλατεία του Χημείου και στη Μελενίκου, δρόμο των φοιτητών. Εκεί είδα για πρώτη φορά φωτοτυπικό μηχάνημα.

Γύρω από τη Ροτόντα υπήρχε ένας λαβύρινθος με δρομάκια χαραμάδες και κολλημένα παλιά σπίτια, που τα σκούπισε όλα η καινούργια χάραξη και η ανάπλαση ύστερα από τον σεισμό του ’78. Σε αυτόν τον λαβύρινθο μπορούσες να έχεις μια αίσθηση της οθωμανικής πόλης, αφού είχε μείνει ανέγγιχτος από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917. Ολα αυτά βέβαια ήταν σκέψεις που γεννήθηκαν αργότερα. Τότε ήμασταν μόνο παρέες αγοριών που γυρνούσαμε από τις ανοιχτωσιές του πανεπιστημίου με μια μπάλα (επιτέλους δερμάτινη) στο χέρι και μια ιδρωμένη φανέλα ριγμένη στον ώμο.

Κάθε φορά που μιλάμε για τα παλιά, νομίζω κρατάμε κι ένα καλειδοσκόπιο. Το φως της μνήμης μπαίνει από μπροστά και περνάει μέσα από συνεχόμενα κάτοπτρα, που άλλο το ονομάζουμε γέλιο, άλλο φόβο, νοσταλγία, ματαίωση… Μπροστά όπου είναι το διαφανές κάλυμμα υπάρχουν κομμάτια γυαλιού, αυτές είναι οι ψηφίδες της μνήμης. Με κάθε περιστροφική κίνηση των συνειρμών γεννιούνται συμμετρικά σχήματα.

Στην ανάμνηση της παλιάς μας γειτονιάς γεννιούνται όμως και σχήματα ασύμμετρα, ευτυχώς…

Ο Ισίδωρος Ζουργός είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο «Περί της εαυτού ψυχής» κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο από τις εκδ. Πατάκη