Η επανάσταση της απλότητας

Ο Πίτερ Μπρουκ, ο σπουδαίος θεατρικός σκηνοθέτης που έφερε επανάσταση στη σκηνή με τις ριζοσπαστικές του προσεγγίσεις κλασικών έργων, έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 97 ετών στο Παρίσι. Την είδηση επιβεβαίωσε το πρακτορείο που τον εκπροσωπούσε τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Ο Μπρουκ θεωρείται ένας από τους πιο επιδραστικούς θεατρανθρώπους του 20ού αιώνα, επανεφηύρε τη θεατρική πράξη, την οποία απογύμνωσε από όλα τα περιττά στολίδια ώστε να την επιστρέψει καθαρή, πιο κοντά στα βασικά αλλά δυνατά της στοιχεία. Πάντα με καθαρή ματιά, ο Μπρουκ έμεινε δραστήριος διανύοντας τη δέκατη δεκαετία της ζωής του και σήμερα από πολλούς θεωρητικούς του θεάτρου έφτασε να μνημονεύεται ως ισάξιος του Κονσταντίν Στανισλάβσκι, του μεγάλου ρώσου δημιουργού που άλλαξε την υποκριτική τέχνη.

Ο Μπρουκ έβαλε τις βάσεις για μια διαφορετική ανάγνωση των μεγάλων έργων δουλεύοντας με τη Royal Shakespeare Company στο Στράτφορντ από το 1950 έως το 1970. Σε ξεχωριστές σαιξπηρικές παραγωγές σκηνοθέτησε κάποια από τα σημαντικότερα ονόματα του χώρου όπως τους Τζον Γκίλκγουντ στο «Με το ίδιο μέτρο», σερ Λόρενς Ολίβιε και Βίβιαν Λι στον «Τίτο Ανδρόνικο», Πολ Σκόφιλντ στον «Βασιλιά Λιρ», Αντριάν Λέστερ και Νατάσα Πέρι, με την οποία ήταν παντρεμένος έως το 2015, οπότε εκείνη πέθανε. Μαζί απέκτησαν δύο παιδιά, τον Σάιμον και την Ιρίνα, που ακολούθησαν τα βήματά του. Οι σκηνοθεσίες του Μπρουκ διακρίνονταν για την ποικιλομορφία τους, με το στήσιμό τους να χαρακτηρίζεται από τον ίδιο «πλούσιο σε χρώμα», σε αντίθεση με το κάστινγκ που για εκείνον έπασχε από «αχρωματοψία».

ΣΗΜΕΙΟ ΚΑΜΠΗΣ. Για πολλούς, η παρουσίαση το 1970 του «Ονείρου καλοκαιρινής νύχτας» σε ένα γυμναστήριο με λευκούς κύβους, επηρεασμένο από το μπαλέτο του κορυφαίου χορογράφου του 20ού αιώνα Τζερόμ Ρόμπινς και τα ακροβατικά του Peking Circus, ήταν ένα σημείο καμπής στο παγκόσμιο θέατρο. Ενέπνευσε την Ελεν Μίρεν να εγκαταλείψει την καριέρα της στο mainstream ρεπερτόριο που διαφαινόταν μπροστά της ώστε να τον ακολουθήσει στο Παρίσι για να ενταχθεί στον πειραματικό θίασο που έστησε. Εκεί, από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 λειτούργησε το Διεθνές Κέντρο Θεατρικών Ερευνών σε μια παλιά αίθουσα εκδηλώσεων που ονόμασε «Bouffes du Nord». Εκεί, η προσέγγισή του έγινε λιγότερο θεατρική και πιο αρχέγονη, χρησιμοποιώντας στα έργα του τον μύθο, τους θρύλους, τη μουσική, τον αυτοσχεδιασμό και τη μίμηση. Η δε θεατρική του γλώσσα έγινε ακόμα πιο τολμηρή, βάζοντας σε μια παράσταση τον γαλλικό θίασο να παίζει σε μια γλώσσα που είχαν εφεύρει οι ίδιοι οι ηθοποιοί. Δεν είναι τυχαίο πως μαζί με τους συνεργάτες του απέφευγαν τους παραδοσιακούς δυτικούς θεατρικούς χώρους και ταξίδεψαν σε όλη τη Μέση Ανατολή και την Αφρική με τη δουλειά τους.

Ανάμεσα στα πιο χαρακτηριστικά έργα του Μπρουκ συμπεριλαμβάνεται το «Μαχαμπαράτα», μια εννιάωρη έκδοση του ομώνυμου ινδικού έπους που παρουσίασε το 1985 και τέσσερα χρόνια αργότερα μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο σε σκηνοθεσία του ίδιου (στο καστ συμμετείχε και ο Γιώργος Χωραφάς, ο οποίος έκανε τότε το ντεμπούτο του στο σινεμά). Αλλά και το «Marat / Sade» που ανέβηκε από τη Royal Shakespeare Company το 1964 κι έφερε μια εκθαμβωτική θεατρικότητα στο περίπλοκο έργο του Πίτερ Βάις για τον Μαρκήσιο ντε Σαντ και τους κρατουμένους σε ένα άσυλο. Οταν μεταφέρθηκε στο Μπρόντγουεϊ το 1966, ο Μπρουκ κέρδισε βραβείο Tony, με το δεύτερο να έρχεται για το εκπληκτικό «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας».

Ο ΑΔΕΙΟΣ ΧΩΡΟΣ. Αξιομνημόνευτο είναι και το βιβλίο «The Empty Space» («Ο άδειος χώρος») που έγραψε ο Μπρουκ και σήμερα θεωρείται ένα από τα πιο επιδραστικά κείμενα για το θέατρο. Οι πρώτες γραμμές του «Μπορώ να πάρω οποιονδήποτε άδειο χώρο και να τον ονομάσω γυμνή σκηνή» έγιναν το μανιφέστο για πολλές γενιές νεαρών ηθοποιών που γαλουχήθηκαν στις εναλλακτικές έως και περιθωριακές σκηνές. Ενα από τα τελευταία έργα του ήταν το «The Prisoner» που έγραψε και σκηνοθέτησε στο Παρίσι, όπως και το Φεστιβάλ του Εδιμβούργου και το Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου. Φέτος σκηνοθέτησε το «The Tempest Project» με την Μαρί-Ελέν Εστιέν, την επί πολλά χρόνια συνεργάτρια του. Στην Ελλάδα, παρουσιάστηκαν πολλές από τις δουλειές του με πιο πρόσφατο το «Battlefield», μια επαναπροσέγγιση του «Μαχαμπαράτα», το 2016 που ανέβηκε στο Θέατρο του Ελληνικού Κόσμου.

Γεννημένος στο Λονδίνο στις 25 Μαρτίου 1925 από οικογένεια εβραίων επιστημόνων που είχε μεταναστεύσει από τη Λετονία και σπουδάζοντας στο Westminster και Magdalen College της Οξφόρδης, στα 25 του ήταν αναγνωρισμένος σκηνοθέτης του West End του Λονδίνου, ενώ πριν τα 30 έκανε επιτυχίες στο Μπρόντγουεϊ. Η καριέρα του έφτασε να εκτείνεται σε οκτώ δημιουργικές δεκαετίες όπου υπέγραψε θεατρικά έργα, όπερες στη Μητροπολιτική Οπερα της Νέας Υόρκης, μιούζικαλ καθώς και βραβευμένες τηλεοπτικές και κινηματογραφικές παραγωγές, όπως τα «Μοντεράτο Ναντάμπιλε» της Μαργκερίτ Ντιράς και «Αρχοντας των μυγών» του Γουίλιαμ Γκόλντμαν (υποψήφια αμφότερα για Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ των Καννών).