Κλιματική κρίση και πολιτιστικό απόθεμα

Η παγκόσμια υγειονομική κρίση και τώρα η ένοπλη σύγκρουση στην Ευρώπη εγείρουν σοβαρότατες ανησυχίες και εξυφαίνουν σύνθετες προκλήσεις: γεωπολιτική αστάθεια και ανασφάλεια, δυσχέρειες στην εφοδιαστική αλυσίδα πρώτων υλών και εμπορικών αγαθών, χαμηλή διαθεσιμότητα και υψηλό κόστος ενέργειας και τροφής. Οι νέες προκλήσεις προστίθενται σε αυτές που ήδη υπάρχουν και εντείνονται, όπως η εξάντληση των φυσικών πόρων, η ρύπανση, η απώλεια της βιοποικιλότητας, ο υπερπληθυσμός και φυσικά η κλιματική κρίση, που υποβαθμίζουν το φυσικό περιβάλλον, απειλώντας παράλληλα και το κοινωνικό και πολιτιστικό.

Η διασφάλιση του δικαιώματος των μελλοντικών γενεών στην πρόσβαση και τη συμμετοχή στην πολιτιστική κληρονομιά περιλαμβάνεται στη Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Οφείλουμε να προστατεύουμε το πολιτιστικό απόθεμα από την αλλοίωση και τη φθορά που μπορεί να επιφέρει η κλιματική κρίση. Τα επιταχυνόμενα ακραία κλιματικά φαινόμενα θα επηρεάσουν τις επόμενες δεκαετίες, παγκοσμίως, πολλές πτυχές της ζωής μας: από την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη μέχρι την πολιτιστική κληρονομιά και την ταυτότητά μας.

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής σχετίζονται με μεταβολές στη θερμοκρασία, βροχοπτώσεις, υπόγεια ύδατα, τη στάθμη της θάλασσας, διάβρωση και ερημοποίηση του εδάφους. Με ακραία καιρικά φαινόμενα που επιφέρουν επαναλαμβανόμενες πλημμύρες, αυξημένη συχνότητα και ένταση των δασικών πυρκαγιών. Είναι σαφές ότι όλα αυτά έχουν σημαντική επίδραση και στην πολιτιστική κληρονομιά. Εκτός από τις φυσικές απειλές, σε χώρους και μνημεία, οι επερχόμενες αλλαγές στο φυσικό τοπίο θα επηρεάσουν στις πληττόμενες περιοχές τους παγιωμένους τρόπους ζωής και τις παραδοσιακές πρακτικές των κοινοτήτων. Η κλιματική κρίση έχει τη δυναμική να υπονομεύσει τις αξίες, το εννοιολογικό περιεχόμενο και τη συνολική ακεραιότητα και ταυτότητα της υλικής και άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η εκτίμηση της ευπάθειας των πολιτιστικών αγαθών είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να αξιολογηθούν τα προβλήματα, να οριστούν τα desiderata, αλλά και το modus operandi. Η εις βάθος γνώση είναι απαραίτητη. Η ταυτοποίηση και η αξιολόγηση των κινδύνων για να προσδιοριστούν οι πιο κρίσιμες παράμετροι στη διαχείρισή τους, η στοχευμένη έρευνα, η λεπτομερής χαρτογράφηση και αξιολόγηση είναι αναγκαίες για την πρόβλεψη των επιπτώσεων των φαινομένων στο πολιτιστικό κεφάλαιο. Απαιτούνται επιτακτικά: Εποπτεία, Γνώση, Πρόληψη, Συνεργασία.

Απαιτείται η σύνταξη ολοκληρωμένων σχεδίων βιώσιμης διαχείρισης βάσει ολιστικής και ισορροπημένης θεώρησης φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος. Η συσσωρευμένη ιστορικά τεχνογνωσία πρέπει να αξιοποιείται, παράλληλα με σύγχρονες διαγνωστικές τεχνολογίες και τεχνικές συντήρησης. Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να αποτελέσει πολύτιμη πηγή αναφοράς, από την οποία οι σύγχρονες κοινωνίες μπορούν να αντλήσουν γνώση και έμπνευση, προκειμένου να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά την κλιματική κρίση και να προσαρμοστούν ομαλότερα στις επιπτώσεις της. Η ανάπτυξη πολιτικών προσαρμογής, ανθεκτικότητας, μετριασμού και μείωσης των κλιματικών κινδύνων για το πολιτιστικό απόθεμα είναι κεφαλαιώδους σημασίας.

Η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης στην πολιτιστική κληρονομιά δεν αποτελεί μόνον τεχνικό ζήτημα. Είναι και εξόχως πολιτικό. Αφορά τη συμμετοχική δράση, αποτελώντας ζήτημα δημοκρατίας, εφόσον η ισότιμη πρόσβαση στην πολιτιστική κληρονομιά είναι δικαίωμα του συνόλου της κοινωνίας. Συνιστά κοινωνική και οικονομική πρόκληση, καθώς η αποτελεσματική διακυβέρνηση καθίσταται εξίσου σημαντικός παράγοντας επιτυχίας στην αντιμετώπιση του, εν πολλοίς, αλληλένδετου ζητούμενου της βιώσιμης ανάπτυξης.

Στο υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, από τον Οκτώβριο 2019, ασχολούμεθα συστηματικά με το θέμα. Σε συνεργασία με ερευνητικά και ακαδημαϊκά ιδρύματα, εκπονούμε Εθνικό Σχέδιο Δράσης. Οι βασικές αρχές του διαπερνούν όλες τις πολιτικές που τέμνονται με την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, δηλαδή του χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού, της προστασίας του περιβάλλοντος, της προσαρμογής και του μετριασμού των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, της Πολιτικής Προστασίας. Το Σχέδιο έχει ορίζοντα υλοποίησης το 2050, με ενδιάμεσους στόχους ανά 5ετία, και δράσεις οι οποίες έχουν εξειδικευτεί μέχρι το 2030. Είναι συνδεδεμένο με ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές, με την ανάπτυξη ολιστικών σχεδίων. Προβλέπει την ενσωμάτωση και αναθεώρηση σε νέα δεδομένα για τους κλιματικούς κινδύνους, με ευελιξία και προσαρμοστικότητα. Θωρακίζει τα πολιτιστικά αγαθά από τις επιπτώσεις των φαινομένων, υποστηρίζοντας και αναδεικνύοντας την αναπτυξιακή διάσταση του πολιτισμού.

Παράλληλα, είναι σε εξέλιξη η σύνταξη των διαχειριστικών σχεδίων αρχαιολογικών χώρων και μνημείων ενταγμένων στον κατάλογο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Συγχρόνως, υλοποιούμε ένα ολοκληρωμένο έργο για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης. Περιλαμβάνει δράσεις παρακολούθησης, ψηφιοποίησης, συστηματικών ελέγχων των επιπτώσεων, καθώς και παρεμβάσεις αιχμής σε σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους, όπως οι Δελφοί, το Δίον, η Φαιστός, τα Μάλια, οι Φίλιπποι, ο Μυστράς.

Η Ελλάδα σε διεθνές επίπεδο έχει αναλάβει ήδη πρωτοβουλίες. Στη Συνδιάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών, τον Σεπτέμβριο 2019, ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έθεσε το ζήτημα των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης επί της πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι ελληνικές θέσεις υποστηρίζονται από την UNESCO, το ICOMOS, τον Παγκόσμιο Μετεωρολογικό Οργανισμό, ενώ 144 χώρες έχουν προσυπογράψει το σχετικό κείμενο. Η αντιμετώπιση και η ελαχιστοποίηση των κινδύνων απαιτούν διακρατική προσέγγιση. Απαιτούν την προώθηση μεταρρυθμίσεων σε ζητήματα διακυβέρνησης, σχεδιασμού πολιτικής και διαχείρισης περιοχών πολιτιστικής σημασίας. Απαιτούν συνεργασία πολλών και διαφορετικών επιστημών, ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών. Απαιτούν θαρραλέα επαναξιολόγηση των πρακτικών που εφαρμόζονται ως σήμερα. Οι αξίες της πολιτιστικής κληρονομιάς πρέπει να αξιολογούνται σε σχέση με το εννοιολογικό και ερμηνευτικό τους πλαίσιο. Η συνεχής διατήρησή τους απαιτεί αμοιβαία κατανόηση και αποτελεσματικές απαντήσεις, ώστε να οδηγηθούμε σε ένα βιώσιμο παγκόσμιο μέλλον.

Η Λίνα Μενδώνη είναι υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού