Εγκαυστική της μνήμης

Από τις Εκδόσεις «Κουκίδα» των Αθηνών και τις Εκδόσεις «Αιγαίον» της Λευκωσίας, σε μια προσεγμένη έκδοση που στήριξε ο συγγραφέας Αλέξανδρος Ασωνίτης, επανακυκλοφόρησε το βιβλίο του Γιώργη Παπάζογλου «Αγγέλα Παπάζογλου: τα χαΐρια μας εδώ». Είχε πρωτοεκδοθεί το 1983 και χάρηκε, ευτυχώς, για τη στέρεη μνήμη κάποιων Ελλήνων, τέσσερις εκδόσεις. Ετσι τώρα κυκλοφορεί η πέμπτη έκδοση. Και έρχεται την κατάλληλη ώρα της ιστορίας, τώρα που γαβγίζει στην απέναντι ακτή το λυσσασμένο αγρίμι.

Οταν το έργο, με τη στοργή και την επιμέλεια του Γιώργη Παπάζογλου, παραδόθηκε στο ελληνικό κοινό, οι εντυπώσεις από τους ειδικούς, όχι μόνο της ιστορίας, της καταστροφής της Μικράς Ασίας, αλλά και της ελληνικής γλώσσας, ήταν ανάλογες με τις εντυπώσεις που δημιούργησε η δημοσίευση από τον Βλαχογιάννη των «Απομνημονευμάτων» του Μακρυγιάννη. Και δεν είναι υπερβολή να τολμηθεί η σύγκριση. Η Αγγέλα Παπάζογλου, που υπαγόρευσε τη ζωή της, ήταν σπουδαία τραγουδίστρια στην κομπανία του έξοχου λαϊκού συνθέτη και άντρα της, Βαγγέλη Παπάζογλου. Εχουν διασωθεί και λίγα, αλλά αξιόλογα, και δικά της τραγούδια. Δεν χάρηκε την ευλογία της δισκογραφίας.

Είχα τη χαρά και την εύνοια να τη γνωρίσω, όταν προλόγισα μια έξοχη παράσταση με καίρια αποσπάσματα από τα απομνημονεύματά της από τον θίασο της Αννας Βαγενά. Από την εφηβεία της τυφλή υπήρξε τραγουδίστρια του σημαντικού συζύγου της που μας βάθυνε τη συνείδησή μας με τα τραγούδια της μικρασιατικής λαϊκής παράδοσης.

Ερχεται, λοιπόν, τώρα μια άλλη κρίσιμη στιγμή της ιστορίας, μια βαθιά πληγωμένη κραυγή, με ένα κείμενο που, δυστυχώς για την εκπαίδευσή μας, δεν έγινε ανάγνωσμα της Παιδείας μας δίπλα στον Μακρυγιάννη. Φέτος, 100 χρόνια από τη μικρασιατική τραγωδία, το κείμενο της Αγγέλας Παπάζογλου ελπίζω να παραμείνει στη συνείδηση της εθνικής μας μνήμης ως ελληνοταμείον, ιστορικό και γλωσσικό. Πολύ σωστά, γράφοντας στα «ΝΕΑ», ο Γιώργος Σαρηγιάννης τοποθετεί το απομνημόνευμα της Παπάζογλου, εκτός των άλλων, και με την έξοχη, πολύτιμη συλλογή του «Κοινού Λόγου» της Ελλης Παπαδημητρίου, που εξέδωσε με τον τίτλο «Εξοδος» το Ιδρυμα Μικρασιατικών Σπουδών. Ο φίλος δημοσιογράφος Γιώργος Βιδάλης σημείωνε για τη σπουδαία εκείνη έκδοση που έρχεται πάλι έγκαιρα να μας βαθύνει την ιστορική μνήμη: «Η Σμύρνη ήτανε μια ξαστεριά που φώταε», λέει πριν απ’ την Καταστροφή. Και οι άνθρωποί της; «Γλεντζέδες, χορευταράδες, καλογυναικάδες. Μόνο για να σε τραγουδήσουνε, να σε παινέψουνε, να πούνε τις χάρες σου και τα καλά σου… Αμα γυρίζαμε σπίτι από ένα γλέντι, ανοίγαμε τα σεντούκια και χαϊδεύαμε τις σημαίες. Ποιος ξέρει γιατί. Να έτσι. Οπως άμα γυρίζεις σπίτι σου και κρατάς ένα λουκούμι στον άνθρωπό σου». Εγνοια για την ελληνική σημαία, για τον σύντροφό της Βαγγέλη Παπάζογλου (τον γνωστό ρεμπέτη που πέθανε στην Κατοχή). Τα δύσκολα προσφυγικά χρόνια, τα νυχτερινά κέντρα εποχής και τα τραγούδια, η πείνα που θέριζε στην Κατοχή, το κουράγιο… «Να ‘ξερες τι ευτυχία είναι αυτό το κουράγιο άμα μπορείς να το νιώθεις μέσα σου, τι ζεστασιά είναι».

Ο μουσικολόγος Λάμπρος Λιάβας τελειώνει την αναφορά του στον Βαγγέλη Παπάζογλου ως εξής: «Πραγματικά μαθήματα ήθους από την κυρα-Αγγέλα, κρατημένα ευλαβικά από τον γιο της, Γιώργη Παπάζογλου, σε ένα βιβλίο που χρειάστηκε τρία χρόνια για να γραφτεί μέσα από 750 σελίδες σημειώσεων, γραμμένων οποιαδήποτε ώρα του εικοσιτετραώρου, μια ολόκληρη ζωή…! Κορυφαία στιγμή της αφήγησης, η περιγραφή του φευγιού από τη Σμύρνη μέσα στη μεγάλη πυρκαγιά και τον χαλασμό. Η μάνα της Αγγέλας έτρεξε μαζί της στο πλυσταριό για να μαζέψουν τις απλωμένες κουρελούδες, να τις διπλώσουν προσεκτικά και να τις τακτοποιήσουν μαζί με τα άλλα ρούχα που θα αφήνανε πίσω τους. «Να καούνε διπλωμένες – είπε – να μη μας πούνε σκατονοικοκυράδες»! Πώς, λοιπόν, αυτοί οι άνθρωποι να μη βγάλουν αυτές τις μουσικές»;

Και ο συγγραφέας Αλέξανδρος Ασωνίτης, που επανεκδίδει το σπουδαίο απομνημόνευμα, σημειώνει: «[…] Αυτή είναι η Αγγέλα Παπάζογλου, ένας θηλυκός Μακρυγιάννης που μιλάει για την ελληνική διαχρονία, αλλά και τη διχόνοια που μας ταλανίζει, όμως δικαιολογεί αυτό όσους επαίρονται πως «εμείς όχι μόνο δε λυπηθήκαμε, αλλά επιδιώξαμε την ήττα»; […] Με δέος, θαυμασμό και ευλάβεια. Μόνο έτσι διαβάζεται το βιβλίο της, κυριολεκτικώς, Ομηρίδας Αγγέλας Παπάζογλου, που ενσάρκωνε τη Μικρασία και τη Σμύρνη. Γιατί η Ιστορία δεν τελειώνει ποτέ – μόνο με την εξαφάνιση του ανθρώπου».

Με τον τίτλο «Εγκαυστική» έγραφα κι εγώ για το έξοχο βιβλίο που μας χάρισε ο γιος της Αγγέλας: «Το κείμενο του Γιώργη Παπάζογλου, που αποτυπώνει την προφορική αφήγηση της τυφλής Αγγέλας, διασώζει θαρρείς ακόμα και τις ανάσες, τις σιωπές, τις αναστολές, τις αμφιβολίες ενός λόγου αφοπλιστικού, εκ βαθέων, ρηματικού και στακάτου. Ακούς τον ήχο των λέξεων ως μουσική, έτσι γεμάτος που είναι από πυρίκαυστη εμπειρία, από τραυματικές εικόνες από σφαγές, θρήνους, ολέθρους, προδοσίες, συνωμοσίες, βία, χαρές και πανηγύρεις, γεννήσεις και θανάτους. Η Παπάζογλου αφηγείται τη ζωή της στη Σμύρνη. Τα γεγονότα της Καταστροφής, τη μοίρα των προσφύγων, την Κατοχή, την Αντίσταση, τον Εμφύλιο, όλα τα γεγονότα, όπως τα ένιωσε στο πετσί της, σταμπαρισμένα με σφραγίδα πύρινη. Μια δόξα η γλώσσα της, δόξα αμεσότητας, ουσιαστική. Χωρίς στολίδια, χωρίς καμώματα, χωρίς την επίγνωση που αφηγούμενη υπηρετεί την αφηγηματική τέχνη. Οπως ο Μακρυγιάννης. Γι’ αυτό και η γλώσσα δεν έχει ύφος, έχει μόνον ήθος. Ενας ήθος άκρας ευγένειας, λαϊκής αρχοντιάς (ναι, υπάρχει κι αυτή η αρετή!), εγκαρτέρησης, υπόγειας επικοινωνίας με μια παράδοση ευσέβειας προς κάθε ουσιώδες και απλό, πολύτιμο και αναγκαίο, προς κάθε τιμαλφές και ριζιμιό. Πουθενά σε αυτή τη γλώσσα αφηρημένες έννοιες, παντού πράγματα, χειρονομίες, αγγίγματα, φόβοι και όνειρα, εφιάλτες και μάταιες ελπίδες. Και πίστη στα εδραία: γένος και πατρίδα, όχι Πατρίδα, ιδεολόγημα συχνά θολό, πατρίδα γη, τόπος, τοπίο και τάφοι πατέρων. Χωράφι για σπορά, θάλασσα και πλούτος θαλάσσιος και τάφος ναυαγίων. Ακούστε την πώς μιλάει για τη σημαία της Σμύρνης που καίγεται, πώς μιλάει με τη σημαία που υψώθηκε στην κατεχόμενη Ακρόπολη. Καμιά ιδεοληψία. Ζων σύμβολο, όπως ο τάφος, όπως τα κόλλυβα. Σήμα ιθαγένειας».

Δεν υπερβάλλω, όταν βεβαιώνω πως το κείμενο της Παπάζογλου είναι μνημείο λαϊκού λόγου. Αντιγράφω μερικές έξοχες γραμμές: «Πέντε η ώρα τ’ απόγεμα ήταν πούβγε απ’ την Αρμενιά η φωτιά. Και πάμε στο σπίτι κι ήτανε η φωτιά κοντά πια. Και μια αγριάδα Γιώργο μες στο σπίτι…. σ’ έδιωχνε… σα να ήτανε ζωνταντός άνθρωπος και σούλεγε, “Φύγετε να γλιτώσετε κι εγώ θα κάτσω να καώ για σας… να σας κάνω πλάτες….να φύγετε… να σωθείτε εσείς… Φευγάτε πριν νάναι αργά…”. Σ’ έδιωχνε μια κρυάδα μέσα… Ο Θεός να φυλάει…».