Ενώ τα πάντα ρει

«Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες τη χώρα». Αυτός ο πρώτος στίχος από τη «Φλογέρα του Βασιλιά» του Κωστή Παλαμά είναι γραμμένος μετά την ήττα στα σύνορά μας από τον αιώνιο αντίπαλο και συχνότερα εχθρό. Τα σύνορα τότε βρίσκονταν ακριβώς έξω από τη Λαμία, στον δρόμο προς τον Δομοκό. Εκείνη η τραγική διαπίστωση του ποιητή κινητοποίησε αργότερα, σε λίγο χρόνο, την πνευματική ηγεσία του τόπου και, μετά την Επανάσταση στο Γουδί και τον ερχομό του Ελευθερίου Βενιζέλου, βρέθηκε το κομμένο σκοινί και αποκαταστάθηκε η συνέχεια που τόσες, άλλωστε, φορές είχε διακοπεί μέσα σε δύο χιλιάδες χρόνια. Τώρα, στη φοβερή εποχή που βιώνουμε, η κρίση αξιών, μορφών, ιδεών, θεσμών είναι παγκόσμια και τρομερά έντονη στην Ευρώπη. Και δεν είναι μόνο και αποκλειστικά η πανδημία που προκαλεί αυτή την πνευματική έκπτωση.

Σε ποια από τις τέχνες διακρίνει κανείς μια στροφή, μια νέα φόρμα, μια τολμηρή ιδέα, φωνή; Ακούγεται ή γράφεται ή προβάλλεται ακόμα και μια τολμηρή και αυστηρή διάγνωση της πνευματικής Σαχάρας; Κάθε αιώνας, κάθε γενιά είχε, στους αιώνες που πέρασαν, τον ποιητή της, τον ζωγράφο της, τον πεζογράφο, τον φιλόσοφο, τον μουσουργό της, τον πρωτοπόρο αρχιτέκτονά της. Αυτές οι εποχές και αυτά τα έργα χαρακτηρίζουν την πορεία της ανθρωπότητας, την ερμηνεύουν, την ακτινογραφούν και διορθώνουν τα λάθη ερμηνείας του παρελθόντος. Ο Ομηρος, η Σαπφώ, ο Θουκυδίδης, ο Δημοσθένης, ο Μακιαβέλι, ο Δάντης, ο Μπαχ, ο Μπωντλαίρ, ο Ουγκώ, ο Ιψεν, ο Τολστόι, ο Ο΄ Νιλ, η κινέζικη και γιαπωνέζικη ποίηση, αργότερα ο Μπόρχες στη Νότιο Αμερική και, βέβαια, ο Τσάπλιν, ο Ουέλς, ο Μπέργκμαν, ο Ντε Σίκα στο σινεμά και οι μεγάλοι συνθέτες από τις σονάτες ως τα αριστουργήματα των Μπιτλς, του Χατζιδάκι, του Θεοδωράκη, του Τσιτσάνη, του Βαμβακάρη μας κληροδότησαν, όχι μονάχα ωραία καλλιτεχνικά δημιουργήματα, αλλά και κριτήρια γούστου, σκέψης, κοινωνικής ηθικής και αυτογνωσίας.

Οταν έφτασε στο κοινό το έργο του Καρυωτάκη, ακόμη και οι αφελείς συνειδητοποίησαν πως άρχισε το μεγάλο σκοτάδι. Και σε μας, για να μείνω σε μας, ήρθε η Μικρασιατική Καταστροφή, οι δικτατορίες (τέσσερις μέσα σε έξι χρόνια), ο παγκόσμιος πόλεμος, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, οι εξορίες. Αυτές τις τρομερές ιστορικές θύελλες τις κατέγραψαν με άκρα ευαισθησία, χρέος, ηθική ευθύνη ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Παπατσώνης, ο Ρίτσος, ο Αναγνωστάκης, ο Εγγονόπουλος και ο Εμπειρίκος, ο Τσαρούχης, ο Καλομοίρης, ο Τάσος Αθανασιάδης, ο μέγας Καραγάτσης και, αργότερα, στο σινεμά ο Γρηγορίου, ο Αγγελόπουλος, αλλά και οι Σακελλάριος – Γιαννακόπουλος και ο Ψαθάς. Κάποτε, στα δασκαλίστικα χρόνια μου, σε περιόδους επετείων, έμπαινα στην τάξη με τα «Ματωμένα Χώματα» της Διδώς Σωτηρίου, το «Μυθιστόρημα» του Σεφέρη, το «Αξιον Εστί» του Ελύτη, τον «Χάρη» του Αναγνωστάκη ή πρόβαλα στον πίνακα την «Γκερνίκα» του Πικάσο ή το έντρομο παιδάκι που, κλαίγοντας μέσα στον κουρνιαχτό της μάχης και τα πτώματα γύρω και που απαθανάτισε έξοχος πολεμικός φωτορεπόρτερ στον πόλεμο του Βιετνάμ. Ο Τολστόι και ο Ντοστογιέφσκι μας γνώρισαν τη φρίκη του πολέμου και της εξορίας στα τυραννικά καθεστώτα των χρόνων του, όπως αργότερα ο Σολζενίτσιν τη σταλινική τυραννίδα.

Ο κόσμος έμαθε μέσα από τη μεγάλη αμερικάνικη πεζογραφία τη δουλεία, την ανεργία, το κραχ. Με μια ταινία του Ορσον Ουέλς μπορείς να διδάξεις ιστορία όσο καμιά άλλη ιστορική μονογραφία. Θυμηθείτε τα νυχτερινά άσυλα στις ταινίες του Τσάπλιν, αλλά και την αλησμόνητη σκηνή στους «Μοντέρνους Καιρούς», με τον αλητάκο ανάμεσα στα γρανάζια της βιομηχανικής «επανάστασης». Θα μπορούσες να διδάξεις χωρίς άλλα σχόλια ιστορία με τα φιλμ του Ροσελίνι και των γερμανών εξπρεσιονιστών και του Γούντι Αλεν. Αφήνω, βέβαια, την ποίηση που, δυστυχώς, δεν είναι το φαβορί της Παιδείας.

Το σινεμά έγινε και συνεχίζει να είναι ο δάσκαλος των μαζών, παρόλο που έπαψε πια να έχει τους στόχους της αρχής του. Θυμίζω το παλιό ντοκουμέντο: στην Κατοχή από τους Ναζί της Γαλλίας μια μικρή ομάδα, παλιάς γενιάς αξιωματικοί του γερμανικού λαού που βρίσκονται στη Νότια Γαλλία, ζήτησαν να επισκεφτούν στην Αντίμπ το ατελιέ του Πικάσο. Μουτρωμένος τους υποδέχθηκε ο μεγάλος ζωγράφος. Καθώς περιδιάβαζαν στο σπίτι του και έβλεπαν τους πίνακές του, έφτασαν και σε μια μεγάλη σειρά από προσχέδια της αριστουργηματικής «Γκερνίκα» (θυμίζω, ισπανική πόλη που ισοπέδωσαν τα χιτλερικά αεροπλάνα). Στάθηκαν οι επισκέπτες αρκετή ώρα μπροστά και ένας αφελής ρώτησε τον ζωγράφο: «Εσείς το φτιάξατε αυτό;». «Οχι», απάντησε ο Πικάσο, «εσείς»!

Χρειάζεται άλλο μάθημα για την κλασική Αθήνα από μια επίσκεψη στον Παρθενώνα ή μπροστά στον Εφηβο των Αντικυθήρων και στη ζωφόρο του ναού στην Ολυμπία; Δύο λεπτά να βρεθείς κάτω από τον τρούλο της Αγια-Σοφιάς ή ενώπιον του «Ελκόμενου Χριστού» στη Μονεμβασιά και συλλαμβάνεις, όχι μόνο τις αρχιτεκτονικές ή εικαστικές ικανότητες των καλλιτεχνών, αλλά και τη φιλοσοφία ζωής και τις ανάγκες του βίου τους, τα ιδεολογικά τους αδιέξοδα, τις ελπίδες, τους φόβους και τις προοπτικές τους.

Πριν από χίλια πεντακόσια χρόνια, όταν κυριαρχούσε το Ισλάμ ως νέα, μοναδική, δυναμική θρησκεία και ιδεολογία, ο σεΐχης Ομάρ κατέλαβε την Αλεξάνδρεια, το μέγα έως τότε, μετά τον Αλέξανδρο, ελληνοταμείο πολιτισμού. Στάθηκε με το άλογό του ο κατακτητής και ρώτησε τι ήταν αυτό το τεράστιο οικοδόμημα που δέσποζε στο τοπίο. Του είπαν πως ήταν η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, με πάνω από εκατό χιλιάδες χειρόγραφα αρχεία συγγραφέων. Ο σεΐχης, απευθυνόμενος στους επιτελείς του, είπε: «Αν τα βιβλία αυτά συμφωνούν με το Κοράνιο είναι περιττά, αν διαφωνούν είναι επικίνδυνα. Συμφωνούν ή διαφωνούν, να καούν».  Και έκαψε μια ανθρώπινη σοφία αιώνων. Σήμερα που μελετούμε τους αρχαίους, χρησιμοποιούμε λιγότερα από είκοσι χιλιάδες κείμενα που διασώθηκαν αλλού! Σκεφτείτε πως διαθέτουμε 130 αποσπάσματα του Ηράκλειτου, από είκοσι και μία λέξη το καθένα. Και με τα λίγα αυτά πυκνά κείμενα οικοδομήθηκε η φιλοσοφία του Νίτσε και των περισσότερων στοχαστών μετά τον Νίτσε ως τον Χάιντεγκερ και τους δικούς μας εδώ και στο Παρίσι. Κάποιος ξένος δημοσιογράφος έγραψε κάποτε πως η ρήση του Ηράκλειτου «τα πάντα ρει» έχει διεθνώς περισσότερες αναφορές τον χρόνο από το Κοράνιο και τα Ευαγγέλια και τα βουδιστικά κείμενα. Σήμερα με απελπισία διαβάζω στον Τύπο πόσο έχει περιθωριοποιηθεί ως επιστήμη η Φιλοσοφία, πόσο λίγοι τολμούν να τη σπουδάσουν και λιγότεροι να την κάνουν επιστήμη που να τους συντηρεί.

Το αρχαίο ανέκδοτο μας πληροφορεί πως ο Σωκράτης έμαθε για τον σοφό της Ιωνίας και θέλησε να διαβάσει το έργο του. Παρακάλεσε τον Ευριπίδη που είχε σπίτι στη Σαλαμίνα να παραγγείλει με καπετάνιους που ταξίδευαν στη Μικρά Ασία να το αγοράσουν και να του το φέρουν. Ο Ευριπίδης ανταποκρίθηκε και σε λίγους μήνες είχε στα χέρια του το βιβλίο του Ηράκλειτου. Από σεβασμό στον Σωκράτη δεν έσπασε το βουλοκέρι και παρέδωσε στον φίλο του να «ξεπαρθενέψει» το χειρόγραφο. Ο Σωκράτης το πήρε, το διάβασε και η παράδοση λέει πως δεν τον είδαν οι φίλοι του στην Αγορά επί ένα μήνα. Οταν κάποτε βρήκε τις παρέες του και τον ρώτησαν πώς ήταν το περίφημο έργο και τι απεκόμισε είπε: «Από όσα κατάλαβα είναι ένα αριστούργημα σκέψεων, αλλά φοβάμαι πως είναι πιο θαυμάσια αυτά που δεν κατάλαβα. Αυτά έχουν ανάγκη Δηλίου Κολυμβητού». Αναφερόταν σε γνωστό τότε αγώνισμα, που κολυμβητές διέσχιζαν το Αιγαίο για να φτάσουν κολυμπώντας στη Δήλο.

Σήμερα που η εικόνα του κόσμου που ζούμε είναι ένα συνεχές κινούμενο και αλλάζον ρευστό και ο αρχαίος σοφός μας ειδοποιεί πως μια άλλη εποχή ο θεός των Δελφών, ο Απόλλων, «ου λέγει, ουδέ κρύπτει, αλλά σημαίνει», λέει δηλαδή με σήματα, σύμβολα, αλγόριθμους που χρειάζονται βαθιά γνώση για να διεισδύσουμε, εμείς μέσα στην κλιματική, πολιτική, ηθική θύελλα, σφυράμε κλέφτικα.