Το μονοπάτι της Ρωσίας προς το προ-μοντέρνο

Ο ρώσος συγγραφέας Πιοτρ Τσααντάγεφ είπε για τη χώρα του ότι «δεν έχουμε προχωρήσει ποτέ μαζί με άλλους ανθρώπους. Δεν είμαστε συγγενείς με καμία από τις μεγάλες ανθρώπινες οικογένειες. Δεν ανήκουμε ούτε στη Δύση ούτε στην Ανατολή και δεν έχουμε τις παραδόσεις κανενός από τα δύο. Τοποθετημένοι, σαν να λέμε, εκτός των καιρών», έγραψε, «δεν έχουμε επηρεαστεί από την καθολική εκπαίδευση της ανθρωπότητας». Αυτό έγινε το 1829. Ο «γρίφος, τυλιγμένος σε ένα μυστήριο, μέσα σε ένα αίνιγμα», όπως περιέγραψε ο Ουίνστον Τσώρτσιλ τη Ρωσία περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, δεν είναι πιο κοντά στο να λυθεί σήμερα.

Ο φιλόσοφος Τζον Γκρέι έγραψε πρόσφατα ότι ο ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν «είναι το πρόσωπο ενός κόσμου που το σύγχρονο δυτικό μυαλό δεν κατανοεί. Σε αυτόν τον κόσμο, ο πόλεμος παραμένει μόνιμο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Θανατηφόροι αγώνες για την περιοχή και τους πόρους μπορούν να ξεσπάσουν ανά πάσα στιγμή. Τα ανθρώπινα όντα σκοτώνουν και πεθαίνουν για χάρη μυστικιστικών οραμάτων».

Αυτός είναι ο λόγος που δυτικοί σχολιαστές και φιλελεύθεροι Ρώσοι μπερδεύονται με τη λεγόμενη «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» του Πούτιν στην Ουκρανία. Ο Πούτιν έχει μια διαστρεβλωμένη, ή τουλάχιστον μονόπλευρη, άποψη για τη ρωσική ιστορία και για το τι συνιστά την ιδιαίτερη αρετή της Ρωσίας. Αλλά αυτό δεν εξηγεί την ευρεία λαϊκή και πνευματική υποστήριξη στη Ρωσία για το αφήγημά του σχετικά με την Ουκρανία.

Αναμένουμε από τη Ρωσία να συμπεριφέρεται λίγο πολύ ως σύγχρονο, ή ακόμα και μεταμοντέρνο, ευρωπαϊκό έθνος-κράτος, αλλά ξεχνάμε ότι έχασε τρία κρίσιμα συστατικά του ευρωπαϊκού εκσυγχρονισμού. Πρώτον, όπως έχει γράψει ο Γιούρι Σενοκόσοφ, η Ρωσία δεν πέρασε ποτέ από τη Μεταρρύθμιση ούτε τον Διαφωτισμό. Αυτό οφείλεται στο ότι «η δουλοπαροικία καταργήθηκε μόλις το 1861 και το σύστημα της ρωσικής απολυταρχίας κατέρρευσε μόλις το 1917». Ως αποτέλεσμα, η Ρωσία δεν γνώρισε ποτέ την περίοδο του αστικού πολιτισμού που, στην Ευρώπη, καθιέρωσε τα περιγράμματα του συνταγματικού κράτους.

Δεύτερον, η Ρωσία ήταν πάντα μια αυτοκρατορία, ποτέ ένα έθνος-κράτος. Η αυτοκρατορία είναι η φυσική της μορφή διακυβέρνησης. Για τον σημερινό τσάρο της, η διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991 ήταν παραβίαση της ρωσικής ιστορίας. Το τρίτο συστατικό που έλειπε, και σχετίζεται με την απουσία των δύο πρώτων, ήταν ο φιλελεύθερος καπιταλισμός, από τον οποίο η Ρωσία είχε μόνο σύντομη και περιορισμένη εμπειρία.

Στο βιβλίο του το 2003 «The Breaking of Nations», ο πρώην διπλωμάτης της Ευρωπαϊκής Ενωσης Ρόμπερτ Κούπερ πίστευε ότι το μέλλον της Ρωσίας ήταν ακόμα ανοιχτό. Η υπογραφή της Συνθήκης για τις Συμβατικές Ενοπλες Δυνάμεις στην Ευρώπη και αργότερα οι ρωσικές κινήσεις για ένταξη στο ΝΑΤΟ έδειξαν ότι τα «μεταμοντέρνα στοιχεία» «προσπαθούσαν να ξεφύγουν». Το αν η επαναπροσέγγιση ματαιώθηκε από τη δυτική αλαζονεία ή τη ρωσική ασυμβατότητα θα συζητηθεί πολύ. Μέχρι το 2004, ο Πούτιν είχε εγκαταλείψει τις περισσότερες από τις τάσεις φιλελευθεροποίησής του και άρχισε να ασπάζεται τον παραδοσιακό. Στην ταξινόμηση του Κούπερ, η Ρωσία είναι ένα σύγχρονο προ-μοντέρνο κράτος.

Ο Ρόμπερτ Σκιντέλσκι, μέλος της βρετανικής Βουλής των Λόρδων και επίτιμος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Warwick, υπήρξε μη εκτελεστικός διευθυντής της ιδιωτικής ρωσικής πετρελαϊκής εταιρείας Russneft από το 2016 έως το 2021