Οι βασικές έννοιες {LF}της δημοκρατίας

Μαθητές, φίλοι, θαυμαστές και ζηλωτές (ξανα)θυμηθήκαμε αυτές τις μέρες, 12 χρόνια μετά τον θάνατό του, τον Δημήτρη Τσάτσο. Αφορμή έδωσαν ένα επιστημονικό συνέδριο του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου, το οποίο ίδρυσε και φέρει το όνομά του, καθώς και η επανακυκλοφορία, σε έντυπη και σε ελεύθερης πρόσβασης ηλεκτρονική μορφή (www.epoliteia.gr), μιας σειράς βιβλίων του. Ο Τσάτσος δεν τίμησε μόνο την επιστήμη του, που είχε στο επίκεντρο το συνταγματικό δίκαιο αλλά δεν εξαντλούνταν σε αυτό, και τον δημόσιο βίο, που περνούσε αναγκαστικά από την πολιτική αλλά την ξεπερνούσε. Τίμησε επίσης, ίσως κυρίως, τον Λόγο, δημόσιο και ιδιωτικό, και τη Σκέψη, που μπορεί να ξεκινούσε από έννοιες αλλά κατάληγε πάντα στα ανθρώπινα. Τίμησε επίσης, επί πολλές δεκαετίες, με άρθρα, παρεμβάσεις, αλλά και με μόνη την υπογραφή του, την εφημερίδα που κρατάτε στα χέρια σας και έχει προσανατολισμό που συνέπιπτε με τον δικό του, αφού βρίσκεται στην υπηρεσία της ελευθερίας και της δημοκρατίας.

«Αμφισβήτηση» (πρώτη έκδοση το 1977, με αφορμή ένα ερώτημα των «ΝΕΩΝ»), «Πολιτικός και Επιστημονικός Λόγος» (πρώτη έκδοση το 2005, ύστερα από σχετική διάλεξη στη Βουλή των Αντιπροσώπων της Κύπρου), «Εσωκομματική Δημοκρατία» (πρώτη έκδοση το 2008, ως εξελιγμένη μορφή ομιλίας στο Ρέθυμνο), «Πολιτεία» (πρώτη έκδοση το 2010, τελευταίο, πιο προσωπικό βιβλίο και πιθανότατα magnum opus του Δημήτρη Τσάτσου): και μόνο οι τίτλοι δίνουν το περίγραμμα αλλά και την ουσία της σκέψης του συγγραφέα και της προσπάθειάς του να μυήσει χωρίς να επιβάλει. Οπως έκανε και με τους ανθρώπους που συναναστρεφόταν, που τους είχε ανάγκη αλλά δεν τους χρησιμοποιούσε, που τους άκουγε, είτε συμφωνούσαν μαζί του, είτε τον παρεξηγούσαν, είτε τον αγαπούσαν, είτε απλώς, εκείνοι, κάτι προσπαθούσαν να του αποσπάσουν.

Ολα αυτά τα βιβλία έχουν δοκιμιακή αλλά και διαλογική μορφή – ενός διαλόγου με τις έννοιες, με τους ομότεχνούς του, αλλά κυρίως με τον εαυτό του. Ολα είναι βαθιά, αλλά δεν είναι δύσκολα, ούτε στην προσέγγιση, ούτε στην κατανόηση – έχουν την κατακτημένη απλότητα που χαρακτήριζε τον Τσάτσο στα γραπτά του και στη ζωή του. Ολα είναι ανοιχτά – παλεύουν να ανοίξουν δρόμους, δεν μηρυκάζουν εμπειρίες, πόσω μάλλον βεβαιότητες. Ολα είναι πολιτικά, με την πιο ευγενή έννοια: μετέχουν του δημόσιου χώρου και φιλοδοξούν να τον διαπλάσουν, όχι για να ακολουθήσει τη δική του σκέψη και να μπει στα δικά του καλούπια, αλλά για να γίνει πιο ευρύχωρος, πιο τολμηρός, πιο ουσιώδης. Ολα είναι φτιαγμένα για μοίρασμα: με τους άγνωστους ως πρόσωπα αλλά οικείους ως ιδιοσυγκρασίες αναγνώστες του «δημοκρατικού χώρου» (με όρους σκέψης, όχι κόμματος), με τους προνομιακούς αναγνώστες – συνδιαμορφωτές – φίλους, στους οποίους, ξανά και ξανά, αναφέρονται, απευθύνονται και συχνά είναι αφιερωμένα αυτά τα βιβλία. Μερικοί από αυτούς έχουν γράψει τα επίμετρα – ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς κλείνει την «Πολιτεία» με ένα σπαρακτικό αυτοτελές δοκίμιο, ο μαθητής και συνεχιστής του Ξενοφών Κοντιάδης προλογίζει την «Πολιτεία» και συνδιαλέγεται με την «Εσωκομματική Δημοκρατία» -, κάποιοι συμμετείχαν στην εκδήλωση της 5ης Μαΐου προς τιμήν του, πολλοί άλλοι τον θυμόμαστε και τον μνημονεύουμε χωρίς καν να υπάρχει ειδικός λόγος. Οπως δεν υπάρχει ειδικός λόγος, άλλος από την πολύτιμη αξία της, όπως την ανέδειξε ο Τσάτσος, για να νοιαζόμαστε και να αγωνιζόμαστε για τη δημοκρατία, ιδίως σε καιρούς που δεινοπαθεί.

Οι βασικές έννοιες της δημοκρατίας αποκτούν, μέσα από τη ματιά του Δημήτρη Τσάτσου, μια πιο ανθρώπινη υφή, γίνονται πιο απτές, αλλά και συγχρόνως πιο εύθραυστες. Είναι στοχασμοί, αγωνιώδεις αλλά όχι αδιέξοδοι. Είναι εκκλήσεις, όχι προσταγές, για δράση, κυρίως πνευματική και αφυπνιστική. Εχουν χυμούς και χάρη – αν ένα χαρακτηριστικό έπρεπε να κρατήσουμε από το έργο, αλλά και τον βίο, του Τσάτσου, θα ήταν αυτό.

Ακούστε, πριν διαβάσετε, τι λέει ο Τσάτσος, για τον Λόγο: «Η ταύτιση του Λόγου με τη Γλώσσα αδικεί νοηματικά σε πολύ μεγάλο βαθμό τον Λόγο. Το “λέγω” στη νοηματική του ιστορία συνδυάζεται πάντα με την έκφραση νοημάτων και κατά τούτο διαφέρει της λέξης (“έπος”). Η Γλώσσα αποτελεί το “ένδυμα” του Λόγου… Ο κόσμος των εννοιών, όμως, είναι έκφανση του πνευματικού πολιτισμού». Ή πώς αντιλαμβάνεται την Αμφισβήτηση: «Εννοώ πρώτα την αντίθεση απέναντι στον αντικειμενικό κόσμο που μας περιβάλλει, απέναντι σε κάποια από όσα έγιναν, επιβλήθηκαν, καθιερώθηκαν ως δεδομένα… Είναι επίσης η εξωτερίκευση, η πραγμάτωση αυτής της αντίθεσης… έτσι ώστε ο αντικειμενικός κόσμος, το πολιτικό δεδομένο να αγγίζεται, να θίγεται, να απειλεί, τελικά να ζημιώνει αυτόν που το αμφισβητεί… Με άλλα λόγια, η Αμφισβήτηση ή είναι πράξη κοινωνική ή δεν είναι Αμφισβήτηση. Οταν αμφισβητώ, δεν διαφωνώ απλώς. Η Αμφισβήτηση (σ.σ.: τη γράφει πάντα με κεφαλαίο) εμπεριέχει ένα στοιχείο ασυμβίβαστου, είναι άρνηση μιας εγκυρότητας… Με τους λίγους ή με την πολιτική δύναμη δεν συνδιαλέγεσαι. Ή τους δέχεσαι ή τους αμφισβητείς». Θα μπορούσε να εκληφθεί και ως μάθημα για τη διαφορά μεταξύ της δημιουργικής αμφισβήτησης, που εμπεριέχει διακινδύνευση, ίσως και απώλεια προνομίων γι’ αυτόν που αμφισβητεί – ο Τσάτσος είχε αποδεχτεί πολλές φορές στη ζωή του να χάσει προνόμια και θέσεις, προκειμένου να μπορέσει να συνεχίσει να μιλά με τον τρόπο του, να αμφισβητεί, ενίοτε και να ηττάται -, και της τυφλής «αγανάκτησης» τύπου Πλατείας Συντάγματος και Πλάθα ντελ Σολ κατά την «εποχή των Μνημονίων». Μια εποχή που ο Τσάτσος δεν είδε, αλλά για την οποία ήταν προετοιμασμένος – και γι’ αυτό τόσο μας έλειψαν αυτά που σίγουρα θα έλεγε και θα έγραφε.

Η «πολιτεία»

Το πιο πυκνό και πρωτότυπο, βέβαια, βιβλίο – τα άλλα είναι συναρπαστικές μεν, αλλά μονογραφίες, σονάτες που προετοίμασαν την τελική συμφωνία – είναι το κύκνειο άσμα του, αυτή η «Πολιτεία» την οποία ο Τσάτσος περισσότερο από το να γράψει, κυοφόρησε, αφού την κουβαλούσε μέσα του, σε διαρκή ανάπτυξη, όλη του τη ζωή. «Δίκαιο», «Πολιτικόν», «Θεσμός», «Σύνταγμα», «Ανθρωπος»: οι έννοιες – αγκωνάρια συγκρούονται, ματώνουν και πασχίζουν να συγκροτήσουν αυτή τη – διόλου ιδεατή και διόλου ιδεώδη – «Πολιτεία», την οποία ο Τσάτσος περιγράφει ως την «πιο θεμελιακή, πιο ιστορική, πιο απάνθρωπη και πάντως πιο συναρπαστική σχέση στο πλαίσιο της κοσμικής τάξης και της ιστορικής της εξέλιξης».

Στο επίμετρό του, αλλά και προφορικά, στην εκδήλωση της 5ης Μαΐου, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς έφερε μπροστά στα μάτια μας τη στιγμή που ο Τσάτσος, στο κρεβάτι του νοσοκομείου, από το οποίο δεν θα έβγαινε ζωντανός, πήρε στα χέρια του το πρώτο αντίτυπο της «Πολιτείας», με επίγνωση ότι δεν θα κατάφερνε να το μοιραστεί, να μάθει αν και ποιοι θα το διάβαζαν και τι επιρροή θα είχε στην πορεία της χώρας μας αλλά και της δημοκρατίας. Τη διαβεβαίωση ότι η σκέψη του όχι μόνο δεν πήγε χαμένη αλλά κάρπισε μπορεί να τη δώσει – είναι η μόνη μορφή αθανασίας – ο σημερινός αναγνώστης.

{1BSYG}Ολα τα βιβλία κυκλοφορούν από το Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου (Ιδρυμα Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου). {LF}Ως ebooks διαβάζονται {LF}στο epoliteia.g{1BSYG}r