«Η αναζήτηση {LF}του παρελθόντος προωθεί τη δυνατότητα αλλαγών»

Οι πανελλαδικές εξετάσεις ήταν η καλύτερη αφορμή για να τεθούν μία ακόμα φορά τα ερωτήματα: Αρέσει στους μαθητές η Ιστορία; Γιατί να μαθαίνουμε Ιστορία; Είναι ερωτήματα που υποκρύπτουν ίσως μια τάση απαξίωσης της γνώσης του παρελθόντος. Οι ημερομηνίες, τα πρόσωπα, τα συγκεκριμένα γεγονότα είναι οι «συνήθεις ύποπτοι», οι απαντήσεις στο ερώτημα γιατί οι μαθητές δεν συμπαθούν την Ιστορία. Ισως όμως οι ιστορικοί, αλλά και άλλοι ενδιαφερόμενοι, να μη χρειάζεται να ανησυχούμε πολύ γι’ αυτά. Οι απαντήσεις αυτές δεν είναι περισσότερο πειστικές ή επικίνδυνες για το πεδίο που υπηρετούμε από ανάλογες απαντήσεις που δίνονται για τις θετικές επιστήμες: ακατανόητοι μαθηματικοί τύποι, αλγεβρικές αναπαραστάσεις, πολύπλοκα γεωμετρικά σχήματα, αλλά και εκπαιδευτικοί που υποτίθεται ότι δεν είναι αρκετά ταλαντούχοι ή ευσυνείδητοι και συνεπώς ευθύνονται για μέτριες ή κακές επιδόσεις στα Μαθηματικά, τη Φυσική, τη Χημεία. Κανείς όμως δεν αμφισβητεί την αξία των επιστημών αυτών. Ενδεχομένως διότι πρόκειται για θετικές επιστήμες που γίνονται αντιληπτές ως το θεμέλιο άπειρων τεχνικών εφαρμογών του καθημερινού βίου.

Με αφορμή αυτή την οπτική, της «χρησιμότητας», σκέφτηκα ότι, ενδεικτικά, τα τελευταία τριάντα χρόνια, σε τρεις τουλάχιστον παγκόσμιας εμβέλειας κρίσεις, όχι μόνο οι επαγγελματίες ιστορικοί αλλά και οι «μη ειδικοί» στράφηκαν στην Ιστορία προσπαθώντας να καταλάβουν το υπόβαθρο και να διαγράψουν το πλαίσιο των ιστοριών που εκτυλίσσονταν μπροστά στα μάτια τους, αυτό λόγω της τηλεόρασης και, κατόπιν, και των κοινωνικών δικτύων. Η πρώτη κρίση του μεταψυχροπολεμικού κόσμου ήταν συνέπεια της εισβολής του Ιράκ στο Κουβέιτ και του πρώτου πολέμου του Κόλπου, το 1990-91. Δεν μπορούσε να γίνει κατανοητή έξω από μια ιστορική προοπτική. Ανεξάρτητα από τη στάθμιση των επιμέρους στοιχείων και των παραγόντων που τη διαμόρφωναν, σχετιζόταν με την εποχή της αποικιοκρατίας και, στη συνέχεια, της χειραφέτησης των λαών, την προσπάθεια εκσυγχρονισμού, έστω εκ των άνω, τους ανταγωνισμούς του Ψυχρού Πολέμου και τις περιφερειακές διαμάχες. Η δεύτερη ήταν η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Ηταν ξαφνική και ακατανόητη, ιδίως για όσους, απορροφημένοι όπως ήταν από τη λειτουργία των παγκοσμιοποιημένων αγορών σε πραγματικό χρόνο, δεν ενδιαφέρονταν για την Ιστορία. Αυτό ίσχυε όχι μόνο για τους πολίτες αλλά και για τους πολιτικούς και τους κεντρικούς τραπεζίτες που έπρεπε να λάβουν αποφάσεις. Αποδείχθηκε ότι ήταν σε θέση να αντιδράσουν όσοι είχαν ιστορική σκέψη: Ο Μπεν Μπερνάνκι, πρόεδρος της Fed, και ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Γκόρντον Μπράουν διέθεταν τον αναγκαίο διανοητικό και πολιτικό εξοπλισμό που τους έδινε εργαλεία, αποτελεσματικά ή λιγότερο αποτελεσματικά, και, κυρίως, αυτοπεποίθηση για να ενεργήσουν.

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΟΥΚΡΑΝΙΑΣ. Αλλά και ο πόλεμος της Ουκρανίας είναι ιστορικά φορτισμένος, αφορά τις διαδικασίες γένεσης των εθνών από τον 17ο έως τον 20ό αιώνα, τις κληρονομιές των αυτοκρατοριών και τις ταυτότητες που συνδιαμορφώνουν τις σημερινές γεωπολιτικές ροπές. Η θέση που λαμβάνει κανείς έναντι του πολέμου διαμορφώνεται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την αντίληψη που έχει για την ιστορία της περιοχής. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία είναι εν πολλοίς συνέπεια της αντίληψης του προέδρου Πούτιν για το «βάρος» που επωμίζεται η σημερινή Ρωσική Ομοσπονδία από την κληρονομιά της αυτοκρατορίας των τσάρων και της Σοβιετικής Ενωσης. Αυτή η κληρονομιά υποτίθεται ότι είναι αμετάβλητη, η αναζήτηση εναλλακτικών εκδοχών στο παρελθόν και αλλαγών στο παρόν και το μέλλον δεν είναι δυνατή. Αυτό το σημείο είναι το πιο ενδιαφέρον για τη συζήτηση για την Ιστορία. Δεν έχει τόση σημασία η συζήτηση αν οι νεότερες γενιές θέλουν να μάθουν Ιστορία όσο τι αντίληψη θα αποκτήσουν για την Ιστορία. Το ιστορικό παρελθόν είναι πεδίο που θέτει ερωτήματα, είναι ανοιχτό, δεν είναι μια αμετάβλητη οντότητα. Εχει πολλές εκδοχές που διαμορφώνουν αντίστοιχες δυνατότητες για το παρόν. Οι προηγούμενες γενιές δεν αποφασίζουν «κυριαρχικά», χωρίς να πέφτει λόγος στους επόμενους. Η δυνατότητα αλλαγών υπάρχει πάντοτε για τα έλλογα όντα και αυτή τη δυνατότητα πρέπει να προωθεί η αναζήτηση του παρελθόντος.

Ο Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Ερευνας Ιστορίας Νεώτερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών