Τα δυστυχισμένα γενέθλια του Αντρέι Ζαχάροφ

Ο Αντρέι Ζαχάροφ – ο σοβιετικός πυρηνικός φυσικός που έγινε ακτιβιστής κατά των πυρηνικών και βραβευμένος με Νομπέλ Ειρήνης – θα γινόταν τώρα 101 ετών. Οπως πρόσφατα σημείωσε ο ρώσος δισεκατομμυριούχος βιομήχανος Ολεγκ Ντεριπάσκα, ο Ζαχάροφ, «όπως κανείς άλλος, κατάλαβε τις πραγματικές συνέπειες της χρήσης πυρηνικών όπλων και το παράλογο της κούρσας εξοπλισμών. Υποστήριξε σταθερά μια θέση αρχής: για την ειρήνη».

Καθώς ο ρωσικός στρατός καταστρέφει την Ουκρανία με την «ειδική στρατιωτική του επιχείρηση», η ειρήνη έχει γίνει μια επικίνδυνη λέξη στη Ρωσία. Οι εκκλήσεις για αυτό έχουν οδηγήσει χιλιάδες συλλήψεις, με έναν άνδρα να κρατείται απλώς επειδή κρατούσε ένα αντίγραφο του «Πόλεμος και Ειρήνη» του Λέοντος Τολστόι στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας. Λοιπόν, συγχαρητήρια στον Ντεριπάσκα που μίλησε εκ μέρους του. Οπως έγραψε το 1968 ο Ζαχάροφ, «ένας θερμοπυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να θεωρηθεί συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα [σύμφωνα με τη φόρμουλα του (Carl von) Clausewitz]. Θα ήταν ένα μέσο καθολικής αυτοκτονίας».

Καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία μπαίνει στον τέταρτο μήνα του, ο ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ προειδοποίησε ότι οι κίνδυνοι ενός πυρηνικού πολέμου είναι «πολύ σημαντικοί», ενώ μας διαβεβαίωσε ότι η ανάπτυξη πυρηνικών όπλων είναι εκτός συζήτησης για τη Ρωσία. Δεδομένου ότι ο Λαβρόφ επέμεινε ότι η Ρωσία δεν είχε εισβάλει στην Ουκρανία δύο εβδομάδες αφότου ρωσικά τανκς εισήλθαν στη χώρα, η διαβεβαίωσή του εδώ μπορεί να είναι περισσότερο ανησυχητική παρά παρηγορητική.

Οι κίνδυνοι περιπλέκονται από το κλίμα που έχει διαμορφωθεί τόσο στα δυτικά όσο και στα ρωσικά μέσα ενημέρωσης. Ο ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι δήλωσε ότι ολόκληρος ο κόσμος πρέπει να προετοιμαστεί για την πιθανή ανάπτυξη τακτικών πυρηνικών όπλων στην Ουκρανία. Αμερικανοί αξιωματούχοι επανέλαβαν αυτές τις προειδοποιήσεις, σημειώνοντας ότι ο ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν μπορεί να αισθανθεί υποχρεωμένος να κάνει αυτό το βήμα, εάν πιστεύει ότι έχει ξεμείνει από επιλογές. Αλλά τέτοιες προειδοποιήσεις μπορεί να γίνουν αυτοεκπληρούμενες προφητείες. Ακόμη και ο εκπρόσωπος Τύπου του Λευκού Οίκου τόνισε πρόσφατα την ανάγκη να αμβλυνθεί η ρητορική για τα πυρηνικά. Οι ηγέτες από όλες τις πλευρές θα μπορούσαν να ωφεληθούν αν διαβάσουν λίγο Ζαχάροφ.

Ωστόσο, πουθενά δεν είναι πιο σημαντική η συνειδητοποίηση της κληρονομιάς του Ζαχάροφ από ό,τι στη Ρωσία. Η λήθη της κληρονομιάς του Ζαχάροφ αντιπροσωπεύει ένα ακόμη βήμα προς τα πίσω. Ελπίζει κανείς ότι δεν θα είναι ένα βήμα προς την καθολική αυτοκτονία.

Η Νίκα Χρούστσεβα είναι καθηγήτρια Διεθνών Υποθέσεων στο New School και συγγραφέας μαζί με τον Jeffrey Tayler του «In Putin’s Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia’s Eleven Time Zones» (St Martin’s Press, 2019)