Ελληνοτουρκικές σχέσεις: {LF}Σε ποιο σημείο βρισκόμαστε;

Παρότι η Ελλάδα και η Τουρκία δεν συμφωνούν πλήρως στο ποιες ακριβώς είναι οι διαφορές τους στο Αιγαίο, είναι σαφές ότι υπάρχουν ζητήματα, τόσο στο Αιγαίο όσο και στην Ανατολική Μεσόγειο, που δημιουργούν εντάσεις που ενίοτε εξελίσσονται σε κρίσεις. Τα ζητήματα αυτά δεν αφορούν μόνο τις θαλάσσιες περιοχές, αλλά και τον εναέριο χώρο.

Τα κράτη έχουν μια καλά εδραιωμένη νομική υποχρέωση να επιλύουν τις διαφορές τους ειρηνικά. Αυτή είναι μια από τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου που κατοχυρώνεται στο άρθρο 2 παράγραφος 3 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, που αναφέρει, επίσης, κάποια μέσα επίλυσης, όπως η διαπραγμάτευση, η έρευνα, η διαμεσολάβηση, η συνδιαλλαγή, η διαιτησία κι η δικαστική διευθέτηση.

Από την έναρξη της διαμάχης για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας στα τέλη του 1973, έχουν διεξαχθεί πολλές διαπραγματευτικές διαδικασίες κι έχουν γίνει πολλές διακηρύξεις. Αυτό δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς οι αρχές που διέπουν τις διαδικασίες ρύθμισης των ζητημάτων οριοθέτησης απαιτούν από τα αντισυμβαλλόμενα κράτη να διαπραγματευτούν πριν αναζητήσουν άλλους τρόπους ειρηνικής διευθέτησης.

Το αποτέλεσμα είναι ότι η Ελλάδα και η Τουρκία έχουν περάσει από περιόδους φιλικές, κατά τις οποίες πραγματοποιούσαν συνομιλίες πρόσωπο με πρόσωπο, ως και περιόδους με διαμάχες όπως, χαρακτηριστικά, στη Βέρνη (Νοέμβριος 1976), στο Μοντρέ (Μάρτιος 1978), στη Νέα Υόρκη (Οκτώβριος 1988) και στη Μαδρίτη (Ιούλιος 1997). Η έγκριση των Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ) ήταν ένα άλλο θετικό αποτέλεσμα αυτών των διαδικασιών, με 29 ΜΟΕ να έχουν, μέχρι σήμερα, συμφωνηθεί, με στόχο πάντοτε τη μείωση του κινδύνου σύγκρουσης και την αύξηση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης στο Αιγαίο.

Η διαδικασία προσέγγισης που ξεκίνησε το 1999 ήταν, επίσης, μια πολύ καλή περίοδος. Στις 8 Φεβρουαρίου του 2000, ο τούρκος υπουργός Εξωτερικών Ισμαήλ Τζεμ ήταν ο πρώτος τούρκος υπουργός Εξωτερικών που πραγματοποίησε επίσημη επίσκεψη στην Ελλάδα ύστερα από 40 χρόνια, ενώ η επόμενη επίσκεψή του, στις 21-22 Οκτωβρίου 2003, ήταν κι αυτή σημαντική για τη συνέχεια του διαλόγου και της συνεργασίας στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Επειτα από 16 χρόνια, ένας τούρκος πρωθυπουργός, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, πραγματοποίησε την πρώτη του επίσημη επίσκεψη στην Ελλάδα, στις 6-8 Μαΐου 2004, που αποτέλεσε μια νέα καμπή στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Στη συνέχεια, οι επισκέψεις των τότε υπουργών Εξωτερικών της Ελλάδας, Πέτρου Μολυβιάτη, στην Τουρκία στις 12-13 Απριλίου 2005 και της Ντόρας Μπακογιάννη στις 8-10 Ιουνίου 2006, αποτέλεσαν ενδείξεις βελτίωσης του κλίματος. Ενώ ιστορικής σημασίας είναι το ταξίδι του έλληνα Πρωθυπουργού Κώστα Καραμανλή στην Τουρκία στις 23-25 Ιανουαρίου 2008, καθώς ήταν η πρώτη επίσημη επίσκεψη από την Ελλάδα στην Τουρκία, σε αυτό το επίπεδο, ύστερα από 49 ολόκληρα χρόνια.

Μια άλλη σημαντική εξέλιξη ήταν η απόφαση διεξαγωγής διερευνητικών συνομιλιών μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας για τα προβλήματα του Αιγαίου, που ελήφθη κατά τις συναντήσεις των υπουργών Εξωτερικών Τουρκίας και Ελλάδας στη Νέα Υόρκη την 1η Φεβρουαρίου 2002 και στην Κωνσταντινούπολη στις 12 Φεβρουαρίου 2002. Στο πλαίσιο αυτό, η 60ή συνάντηση πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα την 1η Μαρτίου 2016. Η τελευταία αντίστοιχη είχε πραγματοποιηθεί στην Αγκυρα στις 12 Μαρτίου 2002. Αυτή η διαδικασία ξεκίνησε ξανά πέρυσι, με μια συνάντηση στην Κωνσταντινούπολη στις 25 Ιανουαρίου 2021 και συνεχίστηκε με συνάντηση στις 16 Μαρτίου 2021 στην Αθήνα και στις 6 Οκτωβρίου 2021 στην Αγκυρα.

Η Τουρκία δήλωνε ότι προσδοκούσε από όλες αυτές τις προσπάθειες να ανοίξει ο δρόμος για μια «δίκαιη, μόνιμη και συνολική λύση» των προβλημάτων στο Αιγαίο, που θα είναι αποδεκτή κι από τις δύο πλευρές.

Η εμπλοκή ΕΕ και ΗΠΑ

Ομως, παρά τα θετικά βήματα που καταγράψαμε παραπάνω, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ότι στα ελληνοτουρκικά εμπλέκονται εντόνως μεγάλες δυνάμεις, όπως η ΕΕ και οι ΗΠΑ, εμπλοκή που τελικά αύξησε την ένταση μεταξύ των δύο χωρών, τόσο στο Αιγαίο όσο και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η στάση αυτών, που, ως επί το πλείστον, ενεργούν στο πλευρό της Ελλάδας, προκαλούν απογοήτευση κι ενίοτε οργή στην τουρκική πλευρά.

Αντ’ αυτού θα πρέπει να περιμένουμε από αυτές τις μεγάλες δυνάμεις να ασκήσουν πίεση και στις δύο πλευρές να διευθετήσουν τις διαφορές τους, αντί να χρησιμοποιούν τη μία εναντίον της άλλης. Ενα καλό παράδειγμα είναι τα όσα έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Η ΕΕ διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο ως ενεργός υποστηρικτής στην ελληνοτουρκική προσέγγιση μετά το 1999 και, ομοίως, οι ΗΠΑ υποστήριξαν αυτή τη διαδικασία. Με τη στήριξη αυτή είδαμε τα θετικά αποτελέσματα που συνοψίσαμε παραπάνω.

Δεν πρέπει να γίνονται παραχωρήσεις και εις βάρος των ελληνοτουρκικών, την ίδια ώρα που η Ελλάδα ενισχύει τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ και τους εταίρους της στην ΕΕ. Θα πρέπει οι δύο χώρες, παράλληλα με την ενίσχυση των επαφών τους με άλλες χώρες, να βρουν έναν πεδίο βελτίωσης των διμερών σχέσεων τους, ώστε να διευθετηθούν οι μεταξύ τους διαφορές.

Ο Γιουσέλ Ασέρ είναι καθηγητής του Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Yıldırım Beyazıt της Αγκυρας