Ελληνοαλβανικές εκκρεμότητες: {LF}το θέμα των Τσάμηδων

Οπως φάνηκε από το πρόσφατο ταξίδι του υπουργού Εξωτερικών Νίκου Δένδια, υπάρχουν μέχρι και σήμερα τρεις εκκρεμότητες στις ελληνοαλβανικές σχέσεις. Οι δύο απ’ αυτές, «το αναχρονιστικό εμπόλεμο», όπως το έχει σωστά χαρακτηρίσει ο κ. Δένδιας, καθώς και οι θαλάσσιες ζώνες μεταξύ Ελλάδας – Αλβανίας, βαίνουν προς την επίλυσή τους (η δεύτερη εκκρεμότητα με από κοινού προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο). Ετσι θα παραμείνει μόνο το ζήτημα των Τσάμηδων (μουσουλμάνων αλβανόφωνων που ζούσαν στη Θεσπρωτία), το οποίο επαναφέρει τακτικά η Αλβανία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και πάγια απορρίπτει η Ελλάδα ως «ανύπαρκτο θέμα».

Το ζήτημα αυτό αποτελεί το μεγαλύτερο αγκάθι στις σχέσεις Αλβανίας – Ελλάδας. Πρόκειται για το τι συνέβη στους Τσάμηδες από το 1920 έως το 1945 και κατά κύριο λόγο για τη δραματική περίοδο 1940-1945 με τέσσερις εναλλαγές θύτη-θύματος.

Οταν ο ιταλικός στρατός εισέβαλε στην Ελλάδα (στην Ηπειρο) από την Αλβανία, στις 28 Οκτωβρίου 1940, οι Τσάμηδες χαιρέτισαν τους Ιταλούς ως απελευθερωτές, τσάμηδες πρόσφυγες που βρίσκονταν στην Αλβανία κατετάγησαν ως εθελοντές στον ιταλικό στρατό για να πολεμήσουν τους Ελληνες και έλαβαν χώρα ορισμένα έκτροπα εναντίον του ελληνικού πληθυσμού της Θεσπρωτίας. Οταν από τα μέσα Νοεμβρίου ο Ελληνικός Στρατός απελευθέρωσε την περιοχή, προέβη σε εκτοπισμό πολλών αρρένων Τσάμηδων σε νησιά του Αιγαίου, έλαβαν χώρα μερικές εκτελέσεις μετά από συνοπτικές διαδικασίες, με τις ελληνικές αρχές να κάνουν τα στραβά μάτια στις επιθέσεις Ελλήνων της περιοχής εναντίον Τσάμηδων.

Η τρίτη ανατροπή θύτη-θύματος ήταν όταν οι Ιταλοί κατέλαβαν την περιοχή μετά την ελληνική ήττα τον Απρίλιο του 1941. Τσάμηδες συμμετείχαν στα σώματα ασφαλείας και σε στρατιωτικές δραστηριότητες των κατακτητών και ήταν υπεύθυνοι, το 1942-1943, για πολλές κλοπές κοπαδιών, πυρπολήσεις χωριών, πολλές δολοφονίες και άλλες αγριότητες εναντίον Ελλήνων. Κατά μία εκτίμηση οι έλληνες νεκροί ανέρχονταν σε 300 έως το 1943 (επί Ιταλών). Στις αποτρόπαιες πράξεις των Τσάμηδων πρωτοστατούσαν οι φασίστες Τσάμηδες υπό την ηγεσία της οικογένειας Dino. Το καλοκαίρι του 1943, όταν τους Ιταλούς διαδέχθηκαν οι Γερμανοί, έλαβαν χώρα δύο σφαγές που σφράγισαν την περίοδο αυτή και αποτέλεσαν σημείο αναφοράς και άλλοθι για τα όσα επακολούθησαν σε βάρος των Τσάμηδων το 1944-45. Πρόκειται για την καταστροφή του πλούσιου Φαναριού και την εκτέλεση 49 προκρίτων στην Παραμυθιά. Και οι δύο ενέργειες υπήρξαν γερμανικές πρωτοβουλίες στις οποίες συμμετείχαν Τσάμηδες και στο Φανάρι οι Τσάμηδες σκότωσαν πολλές δεκάδες, βίασαν γυναίκες και έκλεψαν περιουσίες. Κατά το βούλευμα του Ελληνικού Εθνικού Γραφείου Εγκλημάτων Πολέμου (το 1948) οι Τσάμηδες κατά την περίοδο 1941-1944 ήταν υπεύθυνοι για τον θάνατο 1.065 Ελλήνων και την πυρπόληση 19 χωριών και 6 εκκλησιών.

Η τελευταία πράξη της δραματικής πενταετίας παίχθηκε το 1944-45 με μία τέταρτη αντιστροφή θύτη-θύματος. Καθώς τα γερμανικά στρατεύματα ήταν έτοιμα να αποχωρήσουν, ο ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος) υπό τον απόστρατο συνταγματάρχη Ναπολέοντα Ζέρβα δραστηριοποιήθηκε στη Θεσπρωτία με δυσάρεστες συνέπειες για τον τσάμικο πληθυσμό. Οι αντάρτες του ΕΔΕΣ επιτέθηκαν στους Τσάμηδες, σφαγιάζοντας τους ένοπλους Τσάμηδες ακόμη και όταν αυτοί παραδίνονταν, και σκοτώνοντας μεγάλο αριθμό γυναικών, παιδιών, ακόμη και βρεφών! Χαρακτηριστικές περιπτώσεις ήταν στο Καρβουνάρι, στην Πάργα, στο Τρικόρυφο, στο Φιλιάτι και κυρίως στην Παραμυθιά όπου δολοφονήθηκαν 400 με 600 Τσάμηδες όλων των ηλικιών. Ο συνολικός αριθμός είναι περισσότεροι από 1.200 (οι αλβανικές πηγές μιλούν για 2.000 με 2.500 νεκρούς). Οι υπόλοιποι Τσάμηδες, 22.000 με 25.000, που φαίνεται να είναι ο πιο έγκυρος αριθμός, έφυγαν κακήν κακώς για την Αλβανία. Υπήρχαν όμως και αρκετές περιπτώσεις που Ελληνες διέσωσαν Τσάμηδες από τη λαίλαπα του ΕΔΕΣ και ορισμένες περιουσίες τους σώθηκαν. Και επίσης πιο πριν, όταν οι Τσάμηδες είχαν το πάνω χέρι, αρκετοί Τσάμηδες αντιτάχθηκαν στις βιαιοπραγίες των δικών τους και βοήθησαν τους Ελληνες.

Είναι προφανές ότι έλαβε χώρα μια διαδικασία που με σημερινούς όρους θα τη λέγαμε «εθνοκάθαρση», πλην όμως χωρίς επίσημη εντολή από την τότε εξόριστη ελληνική κυβέρνηση. Βέβαια η δράση του ΕΔΕΣ δεν καταδικάστηκε από την Ελλάδα της Απελευθέρωσης. Η δε εκδίωξη των Τσάμηδων περιέργως δεν οδήγησε σε αντίποινα εναντίον της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία από το καθεστώς του Ενβέρ Χότζα, αν και υπήρχαν πιέσεις για τέτοιου είδους αντεκδίκηση.

Η ελληνική πλευρά θεωρεί συλλήβδην τους Τσάμηδες ως ενόχους και προδότες, όπως οι Τσέχοι τους Σουδήτες Γερμανούς. Η αλήθεια μάλλον βρίσκεται κάπου στη μέση, μεταξύ της θέσης της Αλβανίας και της θέσης της Ελλάδας. Το βέβαιο είναι ότι η μεγάλη μάζα του τσάμικου λαού δεν συμμετείχε στις εγκληματικές αυτές ενέργειες στις οποίες πρωτεργάτες ήταν οι φασίστες Αλβανοί. Πάντως μόλις εκδιώχθηκαν οι Τσάμηδες έλαβε χώρα δήμευση των περουσιών τους και όσες δεν δημεύθηκαν τότε απαλλοτριώθηκαν στη δεκαετία του 1950 με το δικαιολογητικό ότι ήταν εγκαταλελειμμένες.

Θέμα επιστροφής των Τσάμηδων στην Ηπειρο δεν τίθεται, ούτε αποζημιώσεων μετά από σχεδόν 80 χρόνια, όπως φάνηκε και σε σχέση με τους Σουδήτες Γερμανούς. Το μόνο που θα μπορούσε να γίνει – και νομίζω πρέπει να γίνει – είναι μια έκφραση ειλικρινούς λύπης από ελληνικής πλευράς για τις φρικτές πράξεις του ΕΔΕΣ, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι για τις πράξεις αυτές ευθύνονται μεν Ελληνες αλλά όχι το ελληνικό κράτος καθαυτό, που άλλωστε τότε, επί Κατοχής, ήταν ανύπαρκτο.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και συγγραφέας του βιβλίου Πολυκύμαντες σχέσεις: Ελληνες – Αλβανοί 1821-2021 (Εκδόσεις Παπαζήση) που μόλις κυκλοφόρησε